Zelfs Duitsland heeft nu boze burgers

Demonstratie bij het Operahuis in Dresden enkele weken geleden.Beeld epa

In de Saksische hoofdstad Dresden protesteren iedere week duizenden boze Duitsers tegen asielzoekers, tegen tol voor weggebruikers, tegen slechte pensioenen en tegen de opvang van Syrische vluchtelingen. Hoe groot kan de anti-politiek worden in de Bondsrepubliek?

Waarom Dresden? Duitsland staat voor een groot raadsel. In de Saksische hoofdstad gaan sinds oktober elke maandagavond duizenden mensen de straat op om hun ongenoegen te uiten. En elke maandag zijn het er meer. Waren het er vorige week nog 10.000, afgelopen maandag was hun aantal gegroeid tot 15.000. En dat in een stad die als provinciaals en burgerlijk te boek staat. Wie zijn die mensen en wat willen ze?

Ze zwaaien met zwart-rood-gouden vlaggen. Ze wandelen kalm door het centrum, veelal zwijgend, maar dan zwelt plotseling weer hun leus aan: 'Wij zijn het volk'.

Het is de leus die in de herfst van 1989 werd geroepen door de tienduizenden demonstranten in de straten van Leipzig, mensen die tegen het verkalkte DDR-bewind demonstreerden. De wereld keek met ingehouden adem toe en slaakte een zucht van verlichting toen dat bewind in elkaar zakte.

Nu lopen er mannen voorop met een uitgesproken doorsnee uiterlijk. Grijs is de overheersende kleur van hun haren, hun snorren, hun winterjacks en hun broeken. Ze dragen een spandoek voor zich uit met de raadselachtige letters 'PEGIDA'. Eronder staat wat die letters betekenen: 'Patriottische Europeanen tegen de islamisering van het Avondland'. Wat is er aan de hand? Staan de terroristen van Islamitische Staat voor de poorten van Dresden?

Allerminst. In Saksen wonen minder moslims dan in enige andere Duitse deelstaat: 4000, naar schatting, op een bevolking van ruim 4 miljoen. Het aantal radicale islamisten onder hen is te klein om te meten. Dus nogmaals: waar zijn die 15.000 boze burgers bang voor? Een leger van politicologen, politici en andere professionele duiders van de volkse onderbuik heeft zich inmiddels op die vraag gestort.

Een hek erom
Een van de origineelste antwoorden komt uit onverwachte hoek. Gregor Gysi, begaafd politicus met een DDR-verleden en al jarenlang boegbeeld van de Linkspartij, ziet de oorzaak in zijn eigen verleden. "De DDR was een afgesloten samenleving, overzichtelijk, maar met een hek eromheen." Afgezien van Vietnamese contractarbeiders, een paar Chileense professoren en enkele Cubaanse muzikanten, waren er geen buitenlanders.

Voor Dresden kwam daar nog bij dat de stad zo oostelijk lag dat men er de West-Duitse televisie niet kon ontvangen. Anders dan in de rest van de DDR zagen mensen geen glimp van de bonte, multiculturele samenleving van de Bondsrepubliek. Na de val van de Muur voelden de Saksische kleinburgers zich het meest geborgen bij Gysi's Linkspartij. "Maar sinds we her en der meeregeren zien ze ons als deel van het politieke establishment", zegt Gysi.

Pegida gaat voorop in de demonstratie van afgelopen maandag.Beeld afp

Gysi's diagnose spoort met die van andere commentatoren. De Pegida-demonstraties zijn een schreeuw om aandacht; de verontruste burgers voelen zich door de politiek in de steek gelaten. Hun zorgen en frustraties, hun angsten en onzekerheden vinden geen gehoor bij de gevestigde politieke partijen. Die hebben het te druk met de wereldpolitiek om nog oog te hebben voor de noden van de kleine burger.

Vandaar de klachten van de demonstranten. De politici hebben de grenzen opengezet voor oncontroleerbare hoeveelheden asielzoekers. Ze laten toe dat burgeroorlogen uit verre streken op Duitse bodem worden uitgevochten. Aan de leiband lopend van Amerika en de Navo voeren ze Duitsland regelrecht naar een oorlog met Rusland. Kortom: het Avondland staat op het spel, al weten maar weinig demonstranten wat ze zich daarbij moeten voorstellen.

Wutbürger
Je zou van volksparanoia kunnen spreken. Maar ook gewoon van woede, machteloze woede. Een paar jaar geleden was Duitsland in de ban van de Wutbürger, de 'woedende burgers' die massaal demonstreerden tegen kernenergie en tegen de bouw van een megalomaan station in Stuttgart. Ook toen ging het om 'gewone' burgers, die anders nooit de straat op gingen. Maar er is een groot verschil tussen de Wutbürger van toen en die van nu.

De organisatoren van toen waren linkse en groene activisten. En er waren banden met de gevestigde politiek. Neem Stuttgart. Een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het protest tegen het station is nu minister-president van Baden-Württemberg, de deelstaat waarvan Stuttgart de hoofdstad is.

De drijvende krachten achter de huidige samenscholingen van Wutbürger zijn van een ander politiek allooi, dat dwars staat op het establishment. "Er is sprake van een historische cesuur", zegt Werner J. Patzelt, politicoloog te Dresden. De mensen achter Pegida, die via websites en sociale media demonstranten mobiliseren, komen uit rechts-extreme, islamofobe kringen, zoniet regelrecht uit het criminele circuit.

Politie en geheime diensten zijn op hun hoede. Zij schatten dat onder de demonstranten in Dresden zo'n 300 tot 500 gewelddadige en staatsgevaarlijke elementen meelopen.

Troebele wateren
Een van de weinige sprekers bij de demonstraties in Dresden is Lutz Bachmann, een man met een flink strafblad. Daarnaast zijn er bij de demonstraties veel hooligans gespot, voetbalfans van de club Dynamo Dresden, die eind oktober in Keulen deelnamen aan de 'Hogesa'-rellen: Hooligans tegen salafisten. En Pegida wordt verder geflankeerd door tal van neo-nationaalsocialisten uit de NPD, de politieke partij die mogelijk binnenkort wordt verboden.

Dat zijn allemaal gevallen voor justitie. Maar wat de politiek echt zorgen baart, is dat ook de succesvolle nieuwe partij AfD (Alternatief voor Duitsland) aan het vissen is in de troebele wateren van de boze burgers in Dresden. Die partij, in beginsel vooral eurokritisch, hengelt hoe langer hoe ongegeneerder naar burgers uit het maatschappelijke midden die hun welvaart bedreigd zien door europeanisering, globalisering en islamisering.

In de leiding van de AfD, bestaande uit marginale economen, mislukte CDU-politici en opportunistische publicisten, rommelt het flink: moeten ze nu wel of niet meesurfen op de golven van Pegida? Een enkeling loopt lijfelijk mee, partijleider Bernd Lucke wringt zich in interviews en talkshows in alle mogelijke bochten, verlichte partijgenoten wenden zich af. Merkels CDU, waarvan de AfD almaar kiezers afsnoept, bibbert.

Zelden was de prachtige stad Dresden, met zijn wereldberoemde paleizen, concertzalen en musea, en haar schitterende ligging aan de Elbe, zozeer het epicentrum van de Duitse politiek als nu. De stad is, zoals Gregor Gysi benadrukt, een eiland in Duitsland. In een verhevigde vorm komen er nu de trauma's en frustraties van de hele natie tot uitbarsting. En de prangende vraag is nu: slaat het virus van Dresden over naar de rest van de Bondsrepubliek?

Voorlopig niet. In tal van westelijke steden probeert men iets dergelijks als Pegida van de grond te krijgen. In Düsseldorf noemen ze zich Dügida, in Kassel Kagida, in Oost-Friesland Ogida, enzovoort. Maar meer dan tussen de veertig en vierhonderd demonstranten brengen ze niet op de been. Wat niet wil zeggen dat het niet ook in de rest van Duitsland broeit. Maar vooralsnog is de opstand kleiner en politiek onoverzichtelijker.

Stahlhelm
Neem Berlijn. Daar demonstreert al sinds de zomer een vreemde coalitie van extreem-rechtse en extreem-linkse groepen wekelijks tegen de buitenlandse politiek van Merkel. Meer dan een paar honderd lui komen er niet op af. Ze lopen met borden waarop bondspresident Joachim Gauck staat afgebeeld met een "Stahlhelm" uit de Tweede Wereldoorlog. Omdat Gauck vindt dat Duitsland meer verantwoording moet nemen in de grote crises in de wereld.

Lutz Bachmann, voorman van de Patriottische Europeanen tegen de islamisering van het Avondland (Pegida), heeft een indrukwekkend strafblad.Beeld reuters

Het zijn verwarde samenzweringstheorieën die op die bijeenkomsten worden gedebiteerd. Maar ze sluiten wel aan bij het onbehagen van de Dresdenaren. Ze verwoorden het ongenoegen over de wereldpolitiek die in Berlijn wordt bedreven, en die de burgers in het land over zich heen krijgen in de vorm van asielzoekers. Dat is waar de demonstraties in Dresden over gaan: over de kloof tussen de wereldpolitiek en de leefwereld van de 'gewone' Duitser.

Heb ik morgen mijn baan nog? Waarom heb ik een verpleegster met een hoofddoek? Mijn arme ouders lijden armoe maar die asielzoekers leven in weelde! Wat doen al die criminele buitenlanders hier? Het zijn de angsten die de burgers in Dresden, die het eindelijk goed dachten te hebben, de straat op jagen. Klachten die met simpele feiten over de werkelijke situatie van immigranten weerlegd kunnen worden. Maar over feiten gaat het al niet meer.

De boze burgers van Dresden hebben zich laten strikken in een vervaarlijk net van dubieuze rattenvangers. Zoals kenners van het milieu vaststellen, hebben allerlei randgroepen die op rechts-populistisch succes uit zijn, zich op het onbehagen van de argeloze Dresdense kleinburgers gestort. Die groepen willen in Duitsland het succes boeken dat partijen als Front National, Ukip en PVV binnenhalen in andere West-Europese landen.

Voorlopig ziet het daar nog niet naar uit. Daarvoor zijn de rechts-populistische groeperingen in Duitsland te zwak en te veel verdeeld. De recente successen van de AfD lijken alweer in intern gekrakeel ten onder te gaan, hoezeer partijleider Bernd Lucke ook probeert de AfD naar PVV-voorbeeld te ontdemocratiseren. Zijn partij blijft een protestpartij. In Duitsland zijn zulke partijen tot nu toe een voorbijgaand verschijnsel gebleken.

Gutbürger
Het is goed voor Duitsland dat de politieke elite heel even heel erg zenuwachtig wordt. Het is goed voor de wereld dat Duitsland zich op sterk maakt voor het oplossen van de talloze crises. Maar het is ook goed dat een verwarde groep burgers de Duitse leiders eraan herinnert dat de steun van de bevolking daarbij onontbeerlijk is. Gelukkig maar dat er naast de Wutbürger van nu ook nog vele Gutbürger zijn, 'goede' in plaats van 'boze' burgers.

Daar verwijzen de politici graag naar wanneer ze Pegida veroordelen. Naar de mensen die opkomen voor asielzoekers, mensen die tegen Pegida demonstreren, die vluchtelingen beschermen en helpen, die massaal rouwen om een jonge Turks-Duitse vrouw die bij het betonen van burgerlijke moed haar leven verloor. Er zijn zoveel voorbeelden van geslaagde integratie, roepen de politici naar de burgers die daarin niet willen geloven.

In Dresden wordt de komende maandagen beslist of die politici in een ideologische woestijn staan te roepen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden