Zelfs de vragen blijven onduidelijk in slotaflevering pretentieuze Ikon-serie

In 't teken van het hout, deel 5 (slot): Identiteit van het jaar nul. Ikon, Nederland 1, 21.21 uur.

Omdat de evangelieschrijvers weinig moeite hebben genomen Jezus' karakter uit te diepen moet de hedendaagse filmer het ergens anders vandaan halen. Volgens de klassieke christelijke beeldvorming is Jezus vooral goed. Door en door goed en daarom is er een flinke portie tegenwicht nodig, bijvoorbeeld in de vorm van uiterlijke afwijkingen, om hem enige dramatische spanning te geven. Dirk Tanghe gaf de Zoon des mensen behoorlijke flaporen, verder kreeg Jezus een tatoeage en zat hij in een kraakpand.

De tatoeage en het kraakpand lijken me allebei een dubbele functie te hebben. Voor de burgerlijke kerkgangers betekenen ze de tegendraadsheid van Jezus, voor de postmoderne jongere moeten ze vooral voor de herkenbaarheid zorgen. Goh leuk, Jezus kraakte ook. En waar zou hij zijn piercing hebben?

Aan die dubbele functie gaat het project ten onder en dat blijkt vooral uit de vijfde en laatste aflevering die vanavond wordt uitgezonden.

Na een rommelig begin waarbij de twee redacteuren Ida Overdijk en Chris Doude van Troostwijk gefilmd worden bij de voorbespreking gaat het plotseling over de Heidelbergse Catechismus. Die ligt dan onder het kopiëerapparaat. Dit klassiek-gereformeerde werk blijkt een hoofdrol te gaan spelen gedurende de uitzending. Wil de Ikon hiermee randchristelijke jongeren bereiken? Ik kan het me niet voorstellen. Wil de Ikon suggereren dat Jezus alleen van de gereformeerden was, vroeger? Wil de Ikon hiermee traditioneel gereformeerden shockeren? Maar dat was toch niet de opzet van In 't teken van het hout, zoals programmamaakster Mary Michon heeft uitgelegd bij de presentatie van het project? Of toch wel, gezien het kennelijke genoegen waarmee aan het begin van de slotaflevering een brief van een teleurgestelde kijker wordt voorgelezen, die klaagt dat de Ikon de serie laat maken door twee jonge, niet voldoende in het christendom ingevoerde redacteuren.

Onduidelijk

De slotaflevering blijft wat mij betreft steken in een onduidelijke poging op een onduidelijke vraag antwoord te krijgen. Waar gaat het om? Rond de tafel zit een aantal theologen: Kick Bras, gereformeerd met een hang naar mystiek, Herman Wiersinga, gereformeerd en lange tijd dissident in zijn kerk wegens zijn opvatting over de verzoening, Manuela Kalsky, feministisch theologe die een dissertatie over Jezus voorbereidt, Greteke de Vries, studentenpastor, en Marieke den Hartog, hervormd en gespecialiseerd op de verhouding jodendom-christendom. Het blijft onduidelijk waar het gesprek over moet gaan. Kalsky klaagt dat ze heus wel over de Heidelbergse Catechismus wil praten maar dat ze liever ingaat op vragen die aansluiten bij de hedendaagse context. Greteke de Vries probeert: 'Jezus, bestaat-ie werkelijk?', waarop Kick Bras uitgebreid vertelt op wat de kruisdood van Jezus voor hem betekent. Woorden als offer en verzoening vallen. Op dergelijke momenten komt op het scherm een tekst uit de Heidelbergse Catechismus, in het archaïsche taalgebruik van toen, zoals: 'Wat is dan een christen nodig te geloven (Zondag 7)'. Springen nu alle jongeren die naar het programma kijken op uit hun stoel, luid roepend dat ze nu gelukkig eindelijk pas begrijpen wat er ook al weer met die Zondag 7 bedoeld werd?

De tweeslachtigheid van het programma wordt op dergelijke momenten pijnlijk duidelijk.

Ondertussen vliegt het ene grote begrip na het andere over de tafel, die vol ligt met spullen waar nauwelijks iets mee gedaan wordt. Over verzoening gaat het, over offertheologie, over sociale ethiek, over de universele betekenis van de kruisdood, over sjablonen, contrastdenken. Wie weet er nog wijs uit te worden? Herman Wiersinga verzucht dat hij er moeite mee heeft dat er zoveel beelden zijn. “Ik vind dat de communicatie moeilijk verloopt.” Bedoelt hij het programma of de hedendaagse religieuze communicatie in het algemeen? Zelfs dat wordt niet duidelijk.

Presentator Chris Doude van Troostwijk zegt aan het eind: “Ik heb af en toe behoefte aan iemand die zegt: Wat is precies je vraag?” Het gaat dan over het evangelie, maar het gaat wat mij betreft ook over In 't teken van het hout. Aan het eind rolt het woord Nabetrachting over het scherm. Leuk bedoeld, vast, maar is dat niet de gereformeerde taal die allang was gesneuveld in het tijdperk van de lege kerken en de volle digitale snelweg?

Misschien is er daarom wel geen rel ontstaan. Jongeren zullen snel verder gezapt hebben, voor zover ze niet al zaten te internetten en ouderen hebben het waarschijnlijk al eerder in de reeks voor gezien gehouden.

Onbegonnen werk trouwens, het filmen van Jezus. Misschien moet hij gefilmd worden zoals ooit de oude Marlène Dietrich: zij zat in een kamer, de deur op een kier. De camera stopte bij de deurklink. Je hoorde haar praten. Je zag haar niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden