Zelfs de trouwste katholiek begrijpt mgr. Eijk niet meer

’Despotische leiding.’ ’Stalinistische praktijken.’ De omzichtigste katholieken gebruiken de hardste woorden over aartsbisschop Eijk. Hij zou zijn voorganger, Simonis, respectloos behandeld hebben. Zeker is dat hij steun verliest voor zijn aanpak.

Opwinding golft door het aartsbisdom Utrecht – en geen feestelijke. Verbijsterd kijken loyale katholieken elkaar aan. De ene na de andere naam verdwijnt. Nu is Nelly Stienstra, wijd en zijd bekend als trouwe en loyale kerkgangster (’bevriend met Wim Eijk’), door diezelfde aartsbisschop Eijk weggestuurd als vrijwilliger in de Sint Catharina kathedraal, waar ze lector (voorlezer) was. Stienstra organiseerde ook de Willibrordprocessie in Utrecht. Ze is voorzitter van de behoudende organisatie Contact Rooms-katholieken. Het incident haalde de pers, van de Volkskrant via het AD tot het Nederlands Dagblad.

Als reactie op het nieuws klinkt er kritiek op het beleid van aartsbisschop Eijk. Kwam die onder diens voorganger kardinaal Simonis vooral uit progressieve hoek, aartsbisschop Eijk weet behoudende en progressieve katholieken te verenigingen in hun ontstemdheid.

Peter Nissen, kritisch katholiek theoloog, verbonden aan de Radbouduniversiteit, noemde in de Volkskrant het beleid van Eijk ’bijna stalinistisch’. In het orthodox-protestantse Nederlands Dagblad zegt Nelly Stienstra dat het aartsbisdom ’despotisch geleid wordt’.

Kritiek op het gebrek aan overleg klonk ook toen de aartsbisschop enkele weken geleden bekendmaakte dat hij Ariënskonvikt (priesteropleiding in Utrecht) ging sluiten. Collega-bisschop Gerard de Korte van Groningen-Leeuwarden zei teleurgesteld dat hij er niet bij betrokken was geweest, terwijl er ook studenten uit zijn bisdom aan verbonden zijn.

Stienstra had via Trouw tegengesproken dat er geen geld meer zou zijn voor het Ariënskonvikt. De aartsbisschop was not amused. Geldgebrek was, naast het geringe aantal studenten, reden voor Eijk om het konvikt te sluiten. Tot verbazing van velen werd een half jaar voor daadwerkelijke sluiting rector Schnell abrupt ontslagen. Hij werd rector van Bovendonk in Hoeven, de priesteropleiding voor mannen met een late roeping. Een toelichting op de haast van het vertrek ontbrak.

„De aartsbisschop praat alleen over geld, om te vermijden dat het over inhoud gaat”, zegt Jacques Klok, tot 2006 econoom van het aartsbisdom. Hij vraagt zich af wat de bisdomstaf beoogt, met het opheffen van het convikt en van dekenaten, het wegsturen van vrijwilligers als Stienstra en, eerder, Maria ter Steeg, die als leek lid was van de bisdomraad. „En ze stonden niet op de loonlijst.” Volgens Klok vergroot de aartsbisschop de problemen. Zijn stijl van leidinggeven, waarbij hij geen overleg wil, geen tegenspraak of kritiek duldt, leidt ertoe dat het draagvlak voor het aartsbisdom klein wordt, zegt de voormalige econoom van het aartsbisdom. De bereidheid om geld te schenken aan bijvoorbeeld een priesteropleiding, was groot, maar neemt af. „Het was nooit een probleem om fondsen te werven voor het Ariënskonvikt. Dat geld kwam uit de breedte van de kerk, van linkse groepen maar ook van de behoudende Piet Derksen, van Sporthuis Centrum. Dertig jaar heeft het ervan bestaan. De panden zijn vrij van hypotheek, mede dankzij de zusters van Denekamp.”

De idee achter het konvikt – priesters studeren in de stad, niet in afgelegen bossen – kwam van kardinaal Willebrands. Hij vond dat passend in een tijd waarin de samenleving steeds meer vragen aan gelovigen stelt. Priesters moeten de samenleving goed kennen om in gesprek te kunnen blijven met hun parochianen. Aartsbisschop Eijk wil zijn priesterstudenten voortaan naar het seminarie de Tiltenberg sturen, in de luwte van het aards gewoel.

Kardinaal Simonis stond achter het conviktmodel.

Tegenover zijn voorganger kardinaal Simonis is aartsbisschop Eijk ook niet erg respectvol, door steeds te spreken over diens financieel wanbeleid, vindt Jacques Klok.

„Wat de bisdomstaf financieel wanbeleid noemt, was een plan het vermogen te gebruiken om katholieken die zelden naar de kerk gaan, meer bij de kerk te betrekken. Dat was een project van tien jaar. In 2010, dus dit jaar, zou het afgerond zijn. De tekorten die op de begroting van afgelopen jaren staan, hangen hiermee samen. Anderhalf miljoen per jaar, met steeds een tussentijdse bijstelling. We voelden ons verplicht, de achterban steviger aan de kerk te verbinden. Een missionaire kerk heeft meer kansen om te groeien dan een kerk waarvan de krimp ingecalculeerd is.”

Twee jaar hield Jacques Klok zijn mond, om zijn opvolger Matthijs Boeser, die al onder kardinaal Simonis econoom van het aartsbisdom was geworden, niet voor de voeten te lopen. Maar nu aartsbisschop Wim Eijk en secretaris-generaal Hans Zuijdwijk keer op keer geldgebrek noemen als reden om pijnlijke beslissingen te nemen, wil Klok wel kwijt dat dit geldgebrek ten onrechte gebruikt wordt om maar geen inhoudelijk argument voor beslissingen te hoeven geven. Het lijkt een voorbeeld van een selffulfilling prophecy. De manier waarop Eijk bezuinigt zal leiden tot krimp en tekorten, denkt Klok. „Door dit beleid komt de kerk steeds meer in de marge. Dat hebben wij juist willen voorkomen.”

Aartsbisschop Eijk legde in de genoemde brief aan Stienstra uit dat hij van vrijwilligers grote loyaliteit verwacht – en dat zij die dus niet had opgebracht. Jacques Klok heeft er moeite mee dat men geen kritiek mag hebben. Erger nog vindt hij de wijze waarop de aartsbisschop omgaat met zijn voorganger, kardinaal Simonis. „De kardinaal moest hals over kop vertrekken uit het pand aan de Maliebaan. Wat ik erger vind, is dat de aartsbisschop het de kardinaal verboden heeft om voor te gaan in enige viering in het aartsbisdom. Na zijn afscheid kreeg de kardinaal vele uitnodigingen van parochies. Hij heeft ze allemaal moeten afslaan, om deze reden. Is dat respect?”

Gemor was er ook onder kardinaal Simonis, die recht in de leer was en bleef. „Maar de kardinaal ging wel in discussie. Daar was altijd ruimte voor. Dat hoort ook bij modern leiderschap. Ik vind die vorm van leiderschap niet terug bij de aartsbisschop, die iedereen eruit gooit die een van woord van kritiek uit.”

Het besluit tot opheffen van het Ariënskonvikt is het laatste, in de reorganisatie. Jacques Klok: „Het is niet toevallig dat dat besluit nu genomen is. Alle opponenten waren weg, de priesterraad is omgevormd, er was niemand meer over om serieus tegenspel te bieden.”

De verbazing over deze besluiten zal weer verdwijnen. Wat dan overblijft, denkt Jacques Klok, is onverschilligheid tegenover de leiding. „En dat is slecht voor de kerk.”

Secretaris-generaal Zuijdwijk vindt dat de vormalige bisdom-econoom Klok „wel hoog van de toren blaast voor iemand die een bijna failliete boedel heeft achtergelaten”.

Wat de verhuizing van kardinaal Simonis betreft zegt Zuijdwijk dat „iedere priester weet dat met 75 jaar er bij wijze van spreken daags erop een eind aan de taak kan komen. De kardinaal had erop voorbereid moetenzijn dat er een opvolger zou komen. Hij had tijdig voor een ander onderkomen moeten zorgen.”

Volgens Zuijdwijk is er geen sprake van dat de aartsbisschop het de kardinaal schriftelijk of mondeling verboden heeft, voor te gaan in vieringen in het diocees Utrecht. Wel was er een zachte aanmaning nodig, omdat de kardinaal vlak nadat hij zijn zetel had afgestaan ’nog vrolijk doorging met vormselvieringen, alsof hij nog in functie was’. „Hij wilde ook nog een diakenwijding doen. Toen heeft mgr. Eijk laten weten dat het nu aan hem was om dat te doen.”

Mocht kardinaal Simonis willen voorgaan in een viering in het aartsbisdom, dan dient hij daarvoor toestemming te vragen aan de aartsbisschop, zegt Zuijdwijk. „Hij heeft het een keer gevraagd, vorig jaar en dat verzoek is gehonoreerd. Maar als hij carte blanche zou vragen, zou het antwoord nee zijn.”

En wat de priesterraad betreft, die is inderdaad geheel vernieuwd. „Keurig, volgens verkiezingen. Volgens de reglementen was het tijd voor nieuwe verkiezingen”, aldus woordvoerder Zuijdwijk van het aartsbisdom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden