Zelfs de evolutie wist ongewenst draagmoederschap niet uit te bannen

De koekoeksmeerval. Foto: BlazekBeeld *

De koekoeksmeerval is geen familie van de bekende vogel, maar deelt wel diens onhebbelijke gewoonte haar eieren door een ander te laten uitbroeden. Die ander, een cichlide, weet daar echter wel raad mee.

Broedparasitisme is een bekend verschijnsel bij vogels en insecten, maar elders in het dierenrijk zeldzaam. De koekoeksmeerval is, voor zover bekend, de enige gewervelde broedparasiet buiten de vogels. De vis, een dikke tien centimeter lang, leeft in het Tanganyikameer in Centraal-Afrika, en maakt daar dankbaar gebruik van de draagmoederdiensten van Simochromis diagramma. Die behoort tot de cichliden, een grote familie die niet alleen comsumptievis heeft voortgebracht maar ook talloze siervissen.

Deze cichlide, een kleine twintig centimeter groot, behoort tot de muilbroeders; het vrouwtje broedt de eitjes uit in haar mondholte. Daar gaat nog een heel ritueel aan vooraf, want ze moet eerst een geschikte zandbodem vinden waar ze haar eitjes kan leggen, die dan door een mannetje worden bevrucht, waarna zij ze weer in de mondholte neemt, tot de nakomelingen uit de eitjes zijn gekomen en uitzwemmen. 

Wrede relatie

Van dat ene onbewaakte ogenblik tussen bevruchte eicellen op de bodem en de geborgenheid van de moedermuil, maakt de koekoeksmeerval gebruik om daar haar eitjes bij te leggen. Die gaan mee in de mondholte van de cichlide en worden daar eveneens uitgebroed. En de jonge meervallen die daar uit komen, voeden zich met eitjes of desnoods wat jong grut van de cichlide. Die is dus niet alleen draagmoeder, maar moet ook toezien hoe haar eigen nakomelingen tot voedsel dienen van de indringers. Met geluk blijven er een paar eigen jongen over die het tot volwassen vis brengen.

(Tekst gaat verder onder kaart)

Vraag is hoe deze wrede relatie tussen broedparasiet en draagmoeder zich heeft kunnen ontwikkelen. Broedparasitisme is een van de grote raadsels in de biologie. En het fenomeen is bij deze kweekbare vissen veel beter te bestuderen dan bij vogels zoals de koekoek. Dat heeft een ploeg Europese onderzoekers onder Tsjechische leiding gedaan. Zij doen vandaag in vakblad Science Advances verslag van experimenten waarin ze het gedrag vergeleken van cichliden die al een hele evolutionaire geschiedenis met de koekoeksmeerval achter de rug hebben en cichliden die nog nooit een koekoeksmeerval hebben gezien.

Uitkotsen

Het verschil zit in een keuze die de draagmoeder kan maken: als ze het idee heeft dat er met de leg iets mis is, kan ze de eitjes uitspuwen. Dat doet de cichlide die gewend is aan de nabijheid van de koekoeksmeerval veel vaker dan haar nicht die altijd ver van de broedparasieten heeft geleefd. Die laatste komt zelden op het idee de eiervoorraad uit te kotsen, de eerste doet het de helft van de keren dat ze onraad ruikt.

Het is een krachtige verdediging, maar die heeft een prijs. Want de cichlide kan niet alleen de eitjes van de meerval uitspuwen; áls ze spuugt gaan haar eigen eitjes mee. Ze heeft zich dan weliswaar bevrijd van een parasiet, maar afstand gedaan van eigen nakomelingen. Het is een kiezen tussen twee kwaden. Maar de cichlide die met de meerval al een hele evolutie heeft doorgemaakt, blijkt daarin toch een optimum te kunnen vinden voor de eigen voortplantingskansen.

De onderzoekers vonden zelfs aanwijzingen voor een leereffect; de meer ervaren cichlide heeft meer voortplantingssucces dan haar onervaren zuster. Dat verschil zit vermoedelijk in dat onbewaakte ogenblik dat de bevruchte eitjes op het zand liggen en nog opgenomen moeten worden. De ervaren cichlide lijkt dan alerter op een tussenkomst van de koekoeksmeerval.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden