Zelfs de dood willen we regisseren

interview | Door de hersenen te prikkelen met elektroden kan psychiater-filosoof Damiaan Denys iedereen gelukkig maken. Maar hij doet het niet. Morgen spreekt Denys op de Filosofie Nacht.

Als psychiater behandelt Damiaan Denys individuele patiënten, maar als filosoof - hij is hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam - buigt hij zich over de hele samenleving; helemaal gezond is die ook niet, om het zacht uit te drukken. "Wij leven in een cultuur die meteen in een kramp schiet als iets buiten onze controle valt."

Het is de Vlaming Denys opgevallen hoe in Nederland, en in het Westen in het algemeen, alles wat onbegrijpelijk is, wordt gezien als abnormaal, en hoe alles wat abnormaal is zo snel mogelijk onschadelijk moet worden gemaakt. "Abnormaliteit is een van de meest bedreigende zaken in onze cultuur. We zien dat concreet bij de gebrekkige integratie van nieuwkomers, mensen die zich anders gedragen, zich anders kleden - we hebben heel snel de neiging hen te segregeren, te criminaliseren, een stempel op te drukken."

De vraag is, zegt Denys, hoeveel abnormaliteit een samenleving kan verdragen. Wat hem betreft geldt: hoe meer, hoe beter. Maar we gaan er op dat vlak niet op vooruit. Laatst zag hij een documentaire over een optreden van de Rolling Stones in Hyde Park - 1969 was het. "Je weet niet wat je ziet. Daar lopen gewoon mensen met hakenkruizen. En hippies. En nette huisvaders. Alles door elkaar. Dat zou nu absoluut niet meer kunnen. Onze tolerantie is, ondanks alle individualisering, enorm afgenomen. Misschien is dit voorbeeld te brisant, maar het is wel zeer illustratief voor wat er is veranderd. Controle is een deugd geworden. Vijftig jaar geleden was dat vrijheid."

Dat de behoefte alles binnen de veilige omheining van het vertrouwde te houden de afgelopen decennia zo is toegenomen, hangt samen met de gestegen rijkdom, veronderstelt Denys. "Het is frappant dat de culturen die het hoogst scoren op de geluksindex en het materiële welzijn dit het sterkste hebben. Blijkbaar hebben we veel te verliezen, waardoor we behoudend zijn geworden. En bang."

Daarmee zijn we bij Denys' favoriete onderwerp: de angst. Als pyschiater is hij gespecialiseerd in angststoornissen, als filosoof beproeft hij het verschijnsel van wat grotere afstand en sinds twee jaar gaat hij er zelfs het theater mee in met een voorstelling onder de titel 'Wat is angst?'

Voor Denys komt in dit begrip alles samen wat ons als individuen en als samenleving beheerst. Terwijl we, angstig als we zijn, alle risico's proberen uit te sluiten - "Een Nederlander gaat niet op vakantie zonder eerst vijf verzekeringen af te sluiten" - worden we almaar bezorgder.

"Het is tragisch, in de betekenis van de Griekse tragedies: de mens bewerkstelligt wat hij probeert te vermijden. Oedipoes vlucht nadat hij te horen heeft gekregen dat hij zijn moeder zou trouwen en zijn vader zou doden en wat gebeurt er? Precies dat. Zo is het met ons ook. We gebruiken de verkeerde strategieën om de vrijheid te bereiken - meer controle, bescherming, beveiliging. Uit angst voor onvrijheid zetten we onszelf vast in een andere gevangenis, die van de regels en de normen en de protocollen. Snelheidsbeperkingen voor fietsers, een verbod op het oplaten van ballonnen, verplichte audities voor straatmuzikanten - dat is Nederland nu."

Terwijl we zo ons leven reguleren tot er geen leven meer overblijft, negeren we de reële angsten, zegt Denys, en drukken we weg wat we niet in de hand hebben: het onverwachte, het ongelukkige, het onvermijdelijke. Ziekte en dood. Sterven is een media-event geworden, bekende Nederlanders, schrijvers, columnisten, iedereen heeft het over zijn dood, liefst sprekend vanuit een kist. "We willen niet alleen het leven regisseren, maar ook de dood." Het besef is verdwenen dat de dood iets is dat ons kan overvallen, en daarom ook iets dat ons dankbaar kan stemmen voor het leven dat we hebben. "Het is toch een soort van geschenk om te kunnen en mogen leven. En het krijgt alleen maar betekenis door het feit dat het eindig is. "

undefined

Bang voor de angst

Iets van deze paradox - dood die betekenis geeft aan leven - schuilt volgens Denys ook in het fenomeen angst. Die kan verstikken, maar ook bevrijden. Wie er niet voor wegduikt, ziet wie hij werkelijk is. "Je bent dan helemaal ontkleed, je functie doet er niet toe, net zomin als je huis of je auto, en wat er overblijft ben je zelf, naakt in de wereld. Daarom zijn mensen bang voor de angst: het maakt inzichtelijk hoe weinig ze voorstellen, dat is voor veel mensen een gigantische schok."

De volgende stap - en Denys omschrijft die als 'grappig' en 'leuk' - is dat dit besef ook een gevoel van absolute vrijheid kan geven. Als alles wat de mens status verleent niets voorstelt, hoef je ook niet bang te zijn het te verliezen. Wat overblijft is de kern, en dat is het leven zelf. Denys grijpt daarvoor terug op een citaat van Kierkegaard, die spreekt over angst als 'de duizeling van de vrijheid'. Kierkegaard wijst op de neiging, die iedereen herkent, om als hij op een toren staat naar beneden te springen. "Dat is de confrontatie met de absolute vrijheid, namelijk om te beslissen over je eigen bestaan. Ik sprak er eens over met een Joodse collega, die zei: zelfs in Auschwitz had je die keuze. Door er zelf geen einde aan te maken, koos je voor het leven."

Wat Denys als psychiater waarneemt, is dat een samenleving die de confrontatie met de angst uit de weg gaat, vervolgens haar toevlucht zoekt bij de geestelijke gezondheidszorg. Niet alleen vanwege psychiatrische aandoeningen, maar ook om het bestaan beter aan te kunnen. Of zelfs om gelukkig te worden. "Dan hebben we niet meer over genezing, maar over verbetering van de mens. Want men moet gelukkig zijn."

Het toeval wil dat Denys misschien wel aan dat verlangen kan voldoen. In het AMC behandelt hij mensen met Deep Brain Stimulation, waarbij hersengebieden geactiveerd worden met elektrische stroom. Hij past dat alleen maar toe bij een specifieke patiëntengroep, maar zou er het gevoel van welbevinden van iedereen mee kunnen opkrikken. Als hij dat niet zou weigeren.

"Ik ben er niet voor het geluk, ik ben er voor de gezondheid. Mensen verwachten dat ik het lijden uitschakel, maar het lijden is inherent aan het bestaan. Wat ik probeer te doen, is een persoon zover te brengen dat hij gezond kan lijden. Technisch gezien zou ik mensen in een toestand van blijheid kunnen brengen, maar wat ben ik dan aan het doen? Het is inhumaan om het menselijk tekort te willen wegnemen. Ga naar de heroïnedealer om de hoek, die wil u zeker blij maken."

Filosofie Nacht 17 april, 18.15 - 03.00u Pakhuis de Zwijger, Piet Heinkade 179 Amsterdam

undefined

Wie wint de Socrates-beker?

Tijdens de Filosofie Nacht wordt de Socrates-wisselbeker uitgereikt voor het beste filosofische boek. Vorig jaar ging de prijs naar Jan Bransen voor 'Laat je niets wijsmaken', dit jaar zijn de genomineerden:

René ten Bos: 'Water'. Onderzoek naar onze verhouding tot water en de weerspiegeleling daarvan in ons denken.

Ann Meskens: 'The making of'. Resultaat van het verblijf van deze Vlaamse filosofe bij de Gerrit Rietveld Academie.

Joke J. Hermsen: 'Kairos'. Essays over filosofie, kunst, cultuur en onderwijs, en een pleidooi voor bevlogenheid.

Wouter Kusters: 'Filosofie van de waanzin'. Over waanzin als bijzondere ervaring van wijsheid, mystiek en creativiteit.

Hans Achterhuis en Nico Koning: 'De kunst van het vreedzaam vechten'. Hoe beschavingen zich hebben bekwaamd in het beteugelen van geweld bij botsingen en conflicten.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden