'Zelfhulpfilosofie is vaak tamelijk hedonistisch'

Onder de vlag van 'levenskunst' wordt tegenwoordig veel poeha verkocht, vindt wiskundige en filosoof Dick van der Steen (68). In een lezingenserie in Oosterbeek gaat hij daar nader op in. Vanavond vindt de eerste plaats.

Waarom deze lezingenreeks?
"Er is tegenwoordig een eigenaardige tweespalt in onze cultuur. Aan de ene kant zie je een hausse aan zelfhulpboeken die 'levenskunst' aanprijzen en die je een receptenlijstje geven om gelukkig te worden. Aan de andere kant verkopen mensen als Dick Swaab en Victor Lamme bestsellers waarin een puur determinisme wordt uitgedragen. Zij verkondigen dat je brein regeert en dat je dus geen vrije wil hebt. Deze stromingen zijn niet met elkaar te rijmen en toch tegelijkertijd even populair. Fascinerend vind ik dat."

Hoe komt dat?
"Ik denk dat die tweespalt herleidbaar is tot het wegvallen van de traditionele kaders na de Tweede Wereldoorlog. Ikzelf ben bijvoorbeeld gereformeerd opgegroeid, ik nam ontzettend veel dingen aan voor zoete koek. Die verzuilde wereld is verdwenen. We zijn het ik-tijdperk ingegaan, iedereen moet nu geheel zelfstandig nadenken. Dat leidt tot een nadruk op zelfontplooiing en eigen verantwoordelijkheid. Er is een enorme druk komen te liggen op het individu. Dan kun je een zelfhulpboekje goed gebruiken. Maar het is misschien nog wel fijner als je van Lamme of Swaab te horen krijgt: je hoeft je niet zo druk te maken, want die vrijheid bestaat helemaal niet."

En u? Kiest u de kant van de levenskunst of die van het determinisme?
"Ik voel me meer thuis bij de levenskunst. Dat breindenken van Swaab vind ik gevaarlijk: het ontslaat mensen van hun verantwoordelijkheid. Maar het stoort me wel dat de levenskunstfilosofie zo aan het verwateren is. Het verkoopt goed, dus schrijft iedereen tegenwoordig van dit soort boeken. De teneur is meestal: als je nu maar een positieve instelling hebt, dan gaat het vanzelf. Ik zit meer aan de serieuze kant. We worden op allerlei manieren beïnvloed, het is de kunst te leren zien welke mogelijkheden je precies hebt. En daar dan ook iets mee te doen. Zelfhulpfilsofie is vaak tamelijk hedonistisch. Maar je hebt ook plichten en lasten, het gaat niet alleen om je eigen ontplooiing en plezier."

Wat geeft u uw cursisten mee?
"Ik wil dat ze gaan nadenken over de invloeden die hen bepalen bij het maken van keuzes. Als je in een bepaalde cultuur leeft neem je heel veel voor waar aan, zonder het door te hebben. We beginnen nu bijvoorbeeld pas door te krijgen hoe neoliberaal we de afgelopen decennia eigenlijk waren. Cursisten zullen ook merken dat de dingen waar ze in hun eigen leven mee zitten door de grote filosofen allang en op een veel hoger niveau zijn doordacht."

Kunt u een voorbeeld noemen?
"Neem de snoepvoorraden bij de bioscoop. Je hebt daar van die grote glazen automaten met zoetigheden. Dan zie je mensen zichzelf vermannen: dit is niet goed voor me. Tegelijk zie je de begeerte: dit is lekker. Plato ving dat conflict in zijn beeld van de paardenmenner. Hij zag de mens als de menner van een span paarden, zijn passies en begeerten, die allemaal verschillende kanten op willen. Het gaat erom ze in balans te houden.

"Vrijheid betekent loskomen van je begeerten en verslavende gewoonten. En van de meningen die je worden opgedrongen. De beste manier om dat te doen is door veel verschillende filosofen te lezen. Dan leer je dat je op heel veel manieren naar de wereld kunt kijken en niet mee hoeft te gaan met de maalstroom."

De lezingen in de reeks 'Filosofie van de vrijheid' vinden plaats op 19/10, 2/11 en 16/11, 20-22u. € 15. Cursuscentrum De Kreek, Weverstraat 24 in Oosterbeek, info@kreek-oosterbeek.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden