Zelfdoding leert wat het leven waard is

Wie het leven zelf beeïndigt, verdient respect voor dit besluit, vindt cultuurhistoricus Léon Hanssen. De keuze voor de dood is geen opwelling maar het gevolg van een wilsbesluit.

In de zevende kring van de Hel van Dante zijn de zelfmoordenaars ondergebracht. Ze zijn één geworden met de boom waaraan ze zich hebben verhangen. Omdat ze het door God gegeven leven hebben versmaad, worden ze bezocht door fabeldieren die uit hun blaren vreten. De bomen krijsen het uit: hun wonden worden tot monden.

Zelfmoord heeft in onze cultuur zelden een goede pers gekregen. De reacties op de zelfdoding van Joost Zwagerman lijken deze regel te bevestigen. Men is 'boos'. Jessica Durlacher meende dat hij in een 'opwelling' heeft gehandeld: hij moet het slachtoffer van 'een soort kortsluiting' zijn geweest. David Van Reybrouck nam dit beeld over: 'Ik denk dat Joost het zich nu al beklaagt.' Psychiater Bram Bakker verklaarde dat Zwagerman bij vol verstand nooit zou doen 'wat Joost heeft gedaan'.

Onloochenbaar is de pijn van de nabestaanden. De zelfmoord betreft altijd een enkeling, maar treft als een fragmentatiebom een gemeenschap. Uit ervaring weet ik hoe diep de zelfmoord van een naaste snijdt. Maar zodra het feit van de suïcide zich heeft voorgedaan, ontstaat er een kloof tussen de orde van de doden en de (over)levenden. 'Kortsluiting' is typisch de ervaring van nabestaanden die zij projecteren op de figuur die de moed had op eigen houtje te vertrekken. In de droefenis om het besluit van de geliefde beklagen we vooral onszelf. We bagatelliseren de ultieme daad als een 'opwelling'. Het is alleszins begrijpelijk, maar doet afbreuk aan het gewicht van de beslissing van de zelfmoordenaar waarvoor bovenal diep ontzag op zijn plaats is. Van Reybroucks these van het postume zelfbeklag van Zwagerman is een omlaaghalen van de persoon die hij hoogacht.

undefined

Doodsverlangen

Waarom zou Zwagerman het zichzelf moeten beklagen? In haar essay 'Prometheus' uit 1919 heeft Carry van Bruggen het 'praatje' weerlegd dat zelfdoding voortkomt uit een storing van levenskracht of verstand. Het verlangen naar de dood is een fundamentele cultuurkracht.

Alles in ons dat erop uit is tegenstellingen te overwinnen, getuigt van doodsverlangen. 'We zijn altijd door de vijanden van ons eigen leven', schrijft Van Bruggen. Zelfdoding is geen desertie, geen daad van egoïsme, maar is het opgaan in het geheel. Te beklagen zijn de nabestaanden - niet de zelfmoordenaar die naar eenheid durfde te reiken. In het verdriet om de zelfgekozen dood van een naaste heb ik vaak moeten denken aan de reactie van Golo Mann op de suïcide in 1949 van zijn broer Klaus (beiden zonen van schrijver Thomas Mann): als hij de moed en kracht heeft gevonden tot dit besluit, moeten wij die kunnen verzamelen om het te accepteren.

Aleid Truijens spreekt over de zelfmoord van Zwagerman als 'een verschrikkelijke vergissing'. In het leven begaan we inderdaad vergissingen, maar in de dood zijn we vastberaden. In het leven worden we gestuurd door opwellingen die we nauwelijks kunnen motiveren. Maar de keuze voor de dood vergt een bovenmenselijk wilsbesluit dat slechts één keer te maken is. De zelfmoordenaar beklagen om zijn besluit getuigt van dezelfde toorn waarmee de roofvogels in de Hel de zelfmoordbomen kaalvreten.

Lang geloofde ik het fabeltje dat het leven het niet waard is om jezelf te doden. Ik had het verkeerd, het is juist andersom. Wie het leven durft te verruilen voor de dood, leert ons dat het leven alles waard is.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden