Zelfde stuk, zelfde actrices, zelfde regisseur

In de Faecaliëndrama's van Werner Schwab wordt alle denken en doen door het onderlijf bepaald. In een adembenemend gezwollen taalgebruik.

Ze sloegen in als een bom, de Faecaliëndrama's van de Oostenrijkse schrijver Werner Schwab (1958-1994), begin jaren negentig van de vorige eeuw. Niet enkel vanwege de menselijke stoelgang als metafoor voor de maatschappelijke beerput. Het was vooral vanwege de bizarre combinatie van het rauwe en ongepolijste met een wonderlijk hoogdravend taalgebruik. Schijnbaar spottend met elke grammatica en syntaxis verleent die taal de personages een zonderlinge welsprekendheid. Alsof zij al filosoferend hun vreemd meanderende redeneringen zelf niet kunnen bijbenen.

"Als je een jong mens bent en de wereld stormt binnen met haar geslachtelijkheid in de menselijkheid, dan is het vaak het geslachtelijke, dat het menselijke naar buiten jaagt uit de wereld", zegt bijvoorbeeld Erna, die graag het preutse met het godvruchtige verenigt.

Erna is een van de drie personages in 'De Presidentes', het eerste deel van Schwabs vierluik, dat achttien jaar geleden door toneelgroep De Trust werd opgevoerd en nu wordt hernomen. Niet helemaal toevallig met dezelfde regisseur: met een paar reprises van zijn werk presenteert Theu Boermans zich als nieuw aangetreden artistiek leider van het Nationale Toneel.

Bijzonder is dat de rollen ook door dezelfde drie actrices worden gespeeld. Inmiddels vijftigers beginnen Anneke Blok, Marisa van Eyle en Myranda Jongeling de (bijna) AOW-sters Marietje, Erna en Greet aardig dicht op de huid te komen. En toen waren ze al zo grandioos in een adembenemende mix van grotesk en gestileerd. Anneke Blok kreeg de Theo d'Or voor haar vertolking van Marietje.

In de woonkeuken van Erna schelden en dromen deze drie oude meisjes het failliet van hun leven van zich af en onmogelijke visioenen naar zich toe. Erna, de superzuinige die uitgeknepen theezakjes rustig in een volgend kopje laat zakken, ordinair wellustige Greet die zelfs lege koektrommels niet met rust kan laten, en gekke Marietje die elke wc-pot met haar blote handen ontstopt. Veroordeeld tot de kantlijn leven zij hun onmacht op elkaar uit. Hilarisch, angstaanjagend en deerniswekkend.

De gezwollen zinnen waarmee zij hun miserie denken te verdoezelen, maken die des te schrijnender. Pijnlijk ook door een, binnen die marginale verhoudingen, zekere hiërarchie. Wordt Marietje almaar minachtend de mond gesnoerd, zij neemt verpletterend wraak op de roze fantasieën van de andere twee waarin die zich voor de realiteit van incest, verslaafde zoons en nooit geboren kleinkinderen, verstoppen. Terwijl zij zich gelouterd ten hemel laat stijgen, wordt haar zoete revanche echter ook haarzelf fataal. Bij Schwab hoeft niemand op mededogen te rekenen.

In een periode van vier jaar bracht Boermans met De Trust Schwabs toneelvierluik uit. Met 'Mijn Hondemond' als waardig, want plastisch slot. Immers de hoofdpersoon biedt zichzelf daarin aan het eind aan als voer aan zijn eigen hond: "Nu meld ik mij voorgoed bij de hondenspijsvertering aan."

Vier jaar eerder, begin 1993, had het publiek in 'OVERGEWICHT, onbelangrijk: VORMELOOS' al kennis gemaakt met Schwabs onbarmhartige kijk op het ondermaanse, met een kannibaalse moord- en vreetpartij.

Is er, ondanks de overkoepelende titel, niet in alle stukken van poep en pies sprake, bij Schwab is onontkoombaar alle denken en doen door het onderlijf bepaald. Daar komt het leven vandaan en zit het 'kleine lustgeluk'. Maar bovenal komt, volgens Schwabs inktzwarte kijk op de mens, alles wat naarbinnen gaat - zelfs de meest verheven theorie - er weer uit als stront. Dat verleent de door hem gebezigde taal zo'n overdonderende logica. Ongewild wekken de personages daardoor nog mededogen ook. En zijn ze verbazend geestig.

Minder stuitend dan in 'Overgewicht', maar minstens zo genadeloos krabt Schwab het maatschappelijke vernislaagje af in 'De Presidentes' en 'Volksvernietiging of mijn lever is zinloos'. Zijn levensbeschouwelijke visie beperkt zich niet tot het dierlijke of één sociale klasse, maar strekt zich uit tot elke zorgvuldig opgepoetste maatschappelijke status. Ook de banaliteit van een voor-het-oog-van-de-wereld-keurigheid wordt tot op het ontluisterende bot ontleed.

Druipt bij het ene personage de taal als gemorste alcohol uit de mond, een ander drinkt in het geheim en noemt dat een voornaam alcoholisme: "Je stelt je lever op de proef omwille van een draaglijkheid. Je drinkt je naarbinnen in een begrijpen. Mijn lever was tevergeefs. Mijn lever is zinloos."

In heftigheid deed Schwab niet voor zijn personages onder. Oudejaarsnacht 1993/1994 werd hij dood aangetroffen met een alcoholpromillage van 4,1.

Na zijn studie aan de Weense Academie voor Beeldende Kunsten kwam Werner Schwab aan de kost als houthakker en boer, en maakte hij kunstobjecten uit ter plekke gevonden bederfelijk materiaal (vlees, kadavers).

Sinds hij begon te schrijven en succes kreeg in het Wiener Schauspielhaus, schreef en leefde hij in een moordend tempo. Vijftien toneelstukken liet hij na. 'De Presidentes' ('Die Präsidentinnen', 1990) was zijn eerste.

Hoe reprise deze reprise ook zal zijn, één ding is zeker: in de toenmalige galerij van bid- en familieprentjes boven de gootsteen zullen twee lege fotolijstjes nog altijd wachten op de kleinkinderen die nooit geboren zullen worden.

De Presidentes
'De Presidentes' van Werner Schwab is een reprise van de voorstelling van achttien jaar geleden met dezelfde actrices (Anneke Blok, Marisa van Eyle, Myranda Jongeling) en regisseur (Theu Boermans). Deze coproductie van het Nationale Toneel en Het Derde Bedrijf gaat op tournee van 1-10 t/m 8-12. Meer informatie: www.hetderdebedrijf.nl of www.nationaletoneel.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden