Opinie

Zelfbeschikking vervalt niet abrupt met de dood

Acteur Frank Lammers werft telefonisch orgaandonoren. Bij actieve donorregistratie moet je juist actie ondernemen als je geen donor wilt zijn.Beeld anp

D66 pleit voor actieve donorregistratie. Hierbij ben je automatisch orgaandonor, tenzij je bezwaar maakt. Maar dat systeem is anti-liberaal, stelt Patrick van Schie, directeur van de liberale Teldersstichting. "Een graf laat je gewoon met rust. Een zojuist gestorven lichaam dus al helemaal."

Met actieve donorregistratie (ADR) wordt aan burgers 'gevraagd zelf te beschikken over hun lichaam' en daarom, betoogt D66-Kamerlid Pia Dijkstra, maakt dat systeem hen juist soeverein. 'Wát je kiest staat je geheel vrij', zo voegt zij in haar reactie op mijn vorige column toe, 'maar dát je kiest wordt van je verwacht'.

Mevrouw Dijkstra heeft gelijk dat het indringend voorleggen van een keuze past in het sociaal-liberale gedachtegoed. Sociaal-liberalen menen namelijk dat individuen dusdanig nauw met hun omgeving en met de samenleving als geheel zijn verbonden, dat ook hun vrijheid er een in gebondenheid is. Burgers hebben in die opvatting nadrukkelijk ook plichten ten opzichte van anderen en de samenleving. De plicht zich te bezinnen op de vraag of men zijn organen beschikbaar moet stellen aan de mede-mens kan daarbij horen.

Zelf hang ik een minder opdringerige vorm van liberalisme aan. Daarin heeft de burger tevens de vrijheid géén keuze te maken. Misschien wil hij wel niet worden gedwongen over zijn dood na te denken. Wat ook zijn motief is, hij zou zich daarover niet behoeven te verantwoorden. Het gaat immers om zíjn lichaam. Dat is niet mede van anderen, zelfs niet een beetje.

Wat het ADR-systeem dat D66 wil invoeren anti-liberaal maakt, zijn de gevolgen die deze partij aan het niet-kiezen verbindt. Voor wie geen keuze maakt vervalt het grondrecht op de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam. Dat een partij die zich graag opstelt alsof zij de incarnatie is van het rechtsstatelijk geweten dit bepleit, is des te merkwaardiger. Volgens D66 gelden grondrechten dus alleen wanneer iemand zich er expliciet op beroept. Dat is een omdraaiing van de liberale gedachte dat grondrechten de norm zijn, ongeacht of burgers zich er zelf van bewust zijn. Grondrechten héb je, en niet pas nadat je erom hebt verzocht.

Naar aanleiding van mijn vorige column kreeg ik tevens de vraag voorgelegd of de lichamelijke integriteit niet minder zwaar weegt zodra iemand is overleden. Een begrijpelijke vraag. Rechten zijn er ter bescherming van levende mensen. Betekent het levenseinde dan niet ook het einde van deze rechten?

De vraag of met de lichamelijke dood het hele leven van het individu in kwestie eindigt, zal echter verschillend worden beantwoord naar gelang van religieuze overtuiging. Dit geldt evenzo voor het antwoord op de vraag welke waarde moet worden gehecht aan het lichaam waarin iemand heeft gehuisd. Het gaat (te) ver als diegenen die menen dat het einde van ons aardse bestaan het einde van alles is, hun persoonlijke overtuiging opleggen aan mensen die daar anders over denken. Net zo afkeurenswaardig als het opdringen door godsdienstigen van hun normen aan andersdenkenden, is het indien dit andersom gebeurt.

Bovendien hoeft men niet in enigerlei vorm van leven na de dood te geloven, om het recht op zelfbeschikking niet abrupt met de dood te laten eindigen. Vrijwel iedereen zal, mag ik hopen, grafschennis verafschuwen. Ook na het sterven heeft iemand recht op rust en/of eerbied. Wellicht grondt menigeen een veroordeling van grafschennis vooral op het pijnlijke karakter voor de nabestaanden. Dat is dan bij door de staat afgedwongen orgaandonatie niet anders. Maar het verwerpelijke van grafschennis gaat nog verder. Het houdt immers niet op wanneer het graf niet langer door nabestaanden wordt bezocht. Een graf laat je gewoon met rust. Een zojuist gestorven lichaam dus al helemaal.

Ook in een ander opzicht vervalt de laatste wilsbeschikking niet met de dood. Namelijk bij het recht om te bepalen wat er na overlijden met je aardse goederen dient te gebeuren. Een testament is juist bedoeld om aan te geven aan wie die goederen dan toevallen. Diehard socialisten zullen waarschijnlijk willen regelen dat alles dan aan de staat dient te vervallen, maar onderschrijft D66 dat standpunt? En wat indien iemand geen testament heeft opgesteld? Volgens geldend recht vervallen de bezittingen dan niet aan de staat - al legt deze er via successierechten een wel erg groot beslag op - maar aan echtgenote, kinderen of andere bloedverwanten. Geen keuze maken betekent hier dus niet dat geld en goederen worden gecollectiviseerd. Ik heb nooit de indruk gekregen dat D66 dát zou willen veranderen. Waarom dan wel met wat iemand nog meer eigen is, met organen uit zijn lichaam?

Patrick van Schie is historicus en directeur van de Teldersstichting, de liberale denktank van Nederland, gelieerd aan de VVD. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden