Zelfbeschikking of hormonen

De filosoof Henk Procee belicht wekelijks een detail uit het werk van Immanuel Kant

Paternalisme is uit, autonomie is in. Zo wordt studenten geneeskunde tegenwoordig ingepeperd dat zij de autonomie van de patiënten dienen te eerbiedigen: ,,Leg hun uit wat de mogelijke behandelingen zijn en de eventuele consequenties daarvan, maar ze moeten zelf beslissen.” Een vooruitgang, mede dank zij Kant. Maar wat voor een vooruitgang: ,,Zij moeten zelf beslissen”.

Autonomie en zelfbeschikking zijn grote woorden met een hoog retorisch gehalte. Meestal worden ze als synoniemen gebruikt. Dat is niet terecht. Kant had niet zoveel op met het woord 'zelfbeschikking'. Voor hem moest de nadruk op het woord 'autonomie' liggen.

Dat woord, samengesteld uit twee Griekse woorden - zelf (autos) en wet (nomos) -, betekent zoiets als 'zichzelf de wet stellen'. Een autonoom persoon is iemand die z'n eigen wetgever is. Daar zit, als je wat nauwkeuriger kijkt, iets tegenstrijdigs in. Zo'n wet is een persoonlijke keuze, dus iets van jezelf, en tegelijk de leidsman/vrouw in je bestaan, dus iets buiten jezelf.

Een autonoom mens kiest met andere woorden zijn of haar eigen baas. Hij of zij heeft aan zichzelf niet genoeg maar probeert te leven volgens een kwaliteitskeurmerk. Zo begrijp ik het begrip 'autonomie' bij Kant.

Ik geef een voorbeeld dat me dit ooit duidelijk maakte. Het speelt zich af tijdens een van de vorige presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten. Daar werd de politicus Mario Cuomo ondervraagd over zijn houding jegens de doodstraf, waar hij een tegenstander van was. Zoals gebruikelijk ging dat behoorlijk platvloers: 'Meneer Cuomo, als u met uw vrouw in een park zou wandelen en iemand zou haar aanranden, zou u dan in staat zijn die man dood te slaan?'

Zijn reactie vormt een voorbeeld van 'zichzelf de wet stellen': ,,Ik ken de man Mario Cuomo en ik weet dat die in staat is een ander te vermoorden; daarom moeten de wetten in dit land beter zijn dan hij is.” Bij autonomie is de vraag: hoe neem ik kwalitatief zo goed mogelijk beslissingen in mijn leven.

Bij zelfbeschikking ligt dat heel anders. Daar speelt kwaliteit geen enkele rol. Of het nu de hormonen zijn, of een diep doordacht besluit - het is lood om oud ijzer. Het enige dat telt is dat iemand iets wil, niet wat zo iemand wil. Kinderporno - het moet kunnen; Amnesty International - het moet mogen.

Zelfbeschikking impliceert, in tegenstelling tot autonomie, dat het onjuist is kritiek te hebben op iemands levenswijze, dat het zinloos is adviezen te geven. Het zal duidelijk zijn dat beide termen verschillende filosofische wortels hebben. Vindt het begrip 'autonomie' zijn beste formulering bij Kant, het begrip 'zelfbeschikking' is afkomstig van Engelse liberale denkers, zoals Jeremy Bentham.

Deze filosofen geloven niet dat vrijheid een innerlijke eigenschap van mensen kan zijn. Zij hechten er alleen in uitwendige termen aan: de sociale omgeving, de overheid, moet afblijven van een deel van iemands leven - en hoe mensen in dat deel opereren laten we aan henzelf over. Onverschillig of het beheerst wordt door hoogstaande redenen of door meeslepende passies. Tenminste, zo lang anderen er geen last van hebben.

Zelfbeschikking lijkt op moreel autisme. Voor Kant is dat niet alleen een ernstig ziektebeeld, maar ook een overschatting van zichzelf. Hij gelooft er niet in dat mensen een god zijn in het diepst van hun gedachten. Voor kwaliteit is meer nodig dan je eigen ik.

Terug naar die medische studenten: Zouden ze misschien een beetje mogen leren hoe ze mensen kunnen begeleiden bij het nemen van autonome beslissingen, in plaats van ze in de steek te laten met hun zelfbeschikking?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden