Zeldzame dierrassen / Weg is weg

Tussen de tienduizenden koeien, varkens en schapen die vanwege de mond- en klauwzeerepidemie moeten worden geruimd, zou je ze bijna vergeten: de zeldzame dierrassen als de Lakenvelderkoe en de Nederlandse landgeit. Maar als zíj gedood worden, zijn ze voorgoed verdwenen.

Wie een zeldzaam oud dierras als het Brandrode rund, de Lakenvelderkoe en het Schoonebeeker schaap wil zien, kan binnenkort wellicht alleen nog maar aan zijn trekken komen door een bezoek aan een museum om de dieren op schilderijen van oude meesters als Paulus Potter en Albert Cuyp te bezichtigen. Door de mond en klauwzeercrisis lopen deze soorten de kans voorgoed uit te sterven.

Nederland telt nog zo'n veertig zeldzame rassen van runderen, schapen, geiten, pluimvee en paarden. De oude varkensrassen zijn inmiddels allemaal uitgestorven. Door het mond- en klauwzeervirus dreigt ditzelfde lot nu voor de ruim twintig evenhoevigen van de lijst.

De stichting zeldzame huisdierrassen zet zich al 25 jaar in om oude Nederlandse huisdierrassen van uitsterven te behoeden. Dit zijn oude diersoorten waarvan de geschiedenis van een aantal zelfs tot het neolithicum teruggaat. Deze koeien en paarden worden net als katten en honden huisdieren genoemd omdat deze dieren vroeger met de mensen onder één dak leefden.

,,Misschien is ons werk nu voor niets geweest'', zegt Hinke Fiona Cnossen, foktechnisch inspecteur van de stichting. ,,De uitbraak van mond- en klauwzeer treft nu al diverse dieren zoals de Lakenvelderkoeien, Nederlandse landgeiten en Schoonebeekerschapen. De situatie van het Veluws-heideschaap is nog het meest bedreigend. Alle kuddes van dit dier zitten op de Veluwe.''

Is zo'n schapenras eenmaal verdwenen, dan kan de soort niet meer teruggefokt worden door kunstmatige inseminatie. In de genenbank heeft de stichting een paar bevruchte eicellen en wat sperma, maar alleen van een paar runderrassen. ,,Met alleen zaadcellen heb je maar de helft van het genetisch materiaal'', legt Cnossen uit. ,,Op de korte termijn kunnen we nu niets meer inzamelen. Vanwege mkz mogen inseminatoren nu ook niet meer op de boerenbedrijven komen. Als mkz ook in andere gebieden uitbreekt, kan het fataal zijn voor het voortbestaan van veel soorten. Het enige redmiddel is inenten.''

Daar pleiten ook andere natuurorganisaties zoals Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer voor. Tot nu toe hebben deze protesten nog niet veel opgeleverd. Zo oordeelde de rechter dit weekend dat 140 exemplaren van het Schoonebeeker schaap preventief geruimd mogen worden. Wereldwijd zijn er nog 600 exemplaren van dit dier.

,,We begrijpen het niet'', zegt Robert Moens van Natuurmonumenten. ,,Een bloedonderzoek van die dieren is een goed alternatief. Al sinds het begin van de uitbraak staan deze dieren geïsoleerd. De enige buitenstaander die er bij komt, is de herder en die voldoet aan alle ontsmettingsvoorwaarden. Wij snappen niet waarom deze bedreigde diersoorten niet ingeënt kunnen worden. Deze dieren komen toch niet in de economische keten terecht.''

Het ministerie van landbouw zegt ook met andere dieren de lijn van de rechterlijke uitspraak die over de Schoonebeeker schapen is gedaan, te zullen volgen. Voor zeldzame diersoorten in een risicogebied kan geen uitzondering worden gemaakt. Dinsdagochtend echter heeft de RVV in plaats van noodvaccinaties, bloedmonsters bij de Schoonebeeker schapen afgenomen. Het ministerie lijkt zijn koers wat betreft zeldzame diersoorten nog niet helemaal bepaald te hebben.

Natuurorganisaties wijzen op de hoge culturele waarde van de oude diersoorten door hun unieke variatie aan kleuren en vormen. De dieren vertellen iets over de Nederlandse agrarische geschiedenis. Jan Kuiper van Staatsbosbeheer noemt eventuele ruiming van deze diersoorten een vernietiging van ons culturele erfgoed. ,,Er lopen nu nog dieren rond die op de schilderijen van Paulus Potter voorkomen. We hebben ons zo ontzettend druk gemaakt over de vernietiging van de boeddhabeelden door de Taliban in Afghanistan. Maar nu roeien we met het grootste gemak ons nog levende culturele erfgoed uit.''

Biologische landbouwproducten komen door veeziektes als BSE, de varkenspest en nu mond- en klauwzeer steeds meer in trek bij de consument. Veel hobbyboeren hebben al vaak een zeldzame soort op hun erf en de stichting zeldzame huisdierrassen hoopt dat deze dieren nu ook meer bij boerenbedrijven in beeld komen.

,,De oude rassen hebben voordelige eigenschappen die de soorten uit de moderne veehouderij verloren zijn'', zegt foktechnisch inspecteur Cnossen. Zo zijn de oude rassen perfect aangepast aan de regio van herkomst, beter opgewassen tegen ziektes en vervullen ze een belangrijke rol in het landschapsonderhoud. Het Heckrund is bijvoorbeeld een belangrijke schakel in het ecosysteem van de Oostvaardersplassen.

Dit Heckrund is een oerrund dat begin vorige eeuw door de Duitse gebroeders Heinz en Lutz Heck, allebei dierentuineigenaar, door terugkruisen is gereconstrueerd. In de Oostvaardersplassen voorkomen de Heckrunderen met hun gegraas dat het moerasgebied dichtgroeit. Hierdoor kunnen de ganzen bij de moerasplanten komen. Doordat die planten door de ganzen weggegeten worden, blijft er ondiep open water over waar weer zeldzame vogels als de zwarte ooievaar en de lepelaar op afkomen. Volgens Jan Kuiper van Staatsbosbeheer vormen de Oostvaardersplassen in Nederland het enige natuurgebied dat zonder ingrijpen van de mens kan. ,,Haal je dat Heckrund uit het systeem, dan stort het hele systeem in.''

De oude soorten zijn door de intensieve veehouderij in rap tempo verdrongen. Vergeleken met de hoogproductieve gefokte rassen produceren de oude koeien en schapen namelijk minder melk en vlees. Vanaf de jaren zeventig zijn de oude inwoners van de Nederlandse weides geleidelijk verdrongen door Holstein-Frisian koeien. Daar zijn er ongeveer tweeëneenhalf miljoen van in Nederland. Ter vergelijking: van de Friese Roodbontkoe zijn slechts 117 exemplaren over.

Voor de instandhouding van de diersoorten ligt het minimumaantal voor schapen op 2000 en voor runderen op 1500. Een aantal dieren zoals het Brandrode rund zit daar met 151 exemplaren ver onder. Weer anderen zoals het Zeeuws melkschaap, 3000 exemplaren, hebben nog een marge. Maar ook voor deze laatste soort zou een verdere verspreiding van het mkz virus drastische gevolgen kunnen hebben.

Het Zeeuwse melkschaap kreeg in 1953 met de Watersnoodramp al een flinke klap te verduren en is nu net bezig aan een comeback. De schapenkaas die van de melk van dit dier wordt gemaakt, lift mee op het succes van de Griekse fetakaas. Schapenhouders hebben meestal 400 exemplaren rondlopen en zitten door de aanwezigheid van een kaasmakerij vaak dicht bij elkaar. Een uitbraak van mkz in de buurt kan de instandhouding van de soort een flinke knauw geven.

Ook in andere landen speelt het probleem. Wereldwijd heeft de wereld voedsel- en landbouworganisatie FAO 6400 rassen geregisteerd. Veertig procent daarvan wordt bedreigd en 740 soorten zijn inmiddels uitgestorven. In de meeste Europese landen zijn er stichtingen als de stichting zeldzame huisdieren. In Duitsland, waar een krappe 100 rassen op de rode lijst staan, krijgen de stichtingen zelfs financiële ondersteuning van enkele deelstaten.

,,Door voedselschandalen als BSE is hier de aandacht voor oude rassen enorm toegenomen'', zegt Antje Feldman van de Duitse Gesellschaft zur erhaltung alter und geführdeter Haustierrassen (GEH). ,,We krijgen ongeveer 5000 aanvragen per jaar van boeren en hobbyboeren die oude rassen willen hebben.''

In tegenstelling tot Nederland komen er in Duitsland nog wel oude varkensrassen voor. Volgens Feldman kunnen die oervarkens beter tegen een stootje dan de industriële varkens. ,,Industriële varkens moeten altijd in een stal van 22 graden staan, anders worden ze ziek. Maak vooral geen eng geluid, want anders krijgen die dieren een beroerte. Daarvoor krijgen de beesten weer medicamenten waarvan wellicht resten in het vlees blijven. Met oude varkens heb je al die problemen niet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden