Zelden werd het oordeel van de literatuurpaus aangevochten

BERLIJN - Marcel Reich-Ranicki, de Duitse literatuurpaus, is gisteren op 93-jarige leeftijd in Frankfurt overleden.

Ooit uit Duitsland verdreven, nu betreurd als het morele geweten van het land. De lotgevallen van Marcel Reich-Ranicki staan model voor de dramatische geschiedenis van Duitsland in de vorige eeuw. Als Jood is hij in 1938 uit Berlijn gedeporteerd naar Warschau. Hij ontsnapte uit het getto en werd na de oorlog de belangrijkste literatuurcriticus van de Bondsrepubliek.

Het is een ongelooflijke geschiedenis. Maar daar heeft hij zelf nooit veel nadruk op gelegd. Pas in 1999, bijna tachtig jaar oud, heeft hij zijn bijzondere levensverhaal aan het papier toevertrouwd. Zijn autobiografie werd een bestseller, niet alleen in Duitsland.

Reich-Ranicki werd in Polen geboren als zoon van een Joodse industrieel. Omdat zijn vader in zaken weinig succes had, werd hij naar familie in Berlijn gestuurd. Daar maakte hij al snel kennis met de beperkingen die Hitlers regime aan Joden oplegde. In 1938 werd hij met duizenden andere Joden naar Polen verbannen.

In Warschau leerde hij zijn vrouw Tosia kennen, met wie hij tot haar dood twee jaar geleden samen bleef. Met haar vluchtte hij uit het getto in Warschau en sloot hij zich aan bij een Joodse verzetsorganisatie. Na de oorlog diende hij de nieuwe Poolse staat als medewerker van de geheime dienst. Maar het antizionistische stalinisme bracht hem al snel in de gevangenis.

In zijn Poolse jaren hield hij zich steeds intensiever met literatuur bezig. Uit onvrede met de politieke bemoeienis met de kunst besloot hij in 1958, tijdens een bezoek aan de Bondsrepubliek, zijn vaderland te ontvluchten. Met vrouw en zoon vestigde hij zich in Frankfurt am Main, waar zijn carrière als literatuurcriticus een hoge vlucht nam.

Reich-Ranicki werd een opvallende gast in de 'Gruppe 47', het gezelschap schrijvers en critici dat zich ten doel had gesteld de literatuur na de verschrikkingen van de Hitler-tijd een nieuw elan te verschaffen. Daar kwamen alle grote schrijvers bijeen die de naoorlogse Duitse literatuur hun stempel hebben opgedrukt, van Günter Grass tot Martin Walser.

Daar heeft Reich-Ranicki ook zijn beste vrienden en zijn grootste vijanden gemaakt. Eenmaal chef van het boekenkatern van de Frankfurter Allgemeine Zeitung ontwikkelde hij zich tot een roemruchtige criticus wiens oordeel door menigeen met angst en beven tegemoet werd gezien. De ene keer noemde hij Walser een prutser, de andere keer prees hij hem de hemel in.

Zijn roem als paus van de Duitse literatuur vestigde hij voorgoed toen hij zijn donderende kritieken ook op televisie begon uit te spreken. Vanaf 1988 werd hij de spil van het 'Het literaire kwartet', waarin hij met drie andere critici uitmaakte of een boek een bestseller zou worden of niet. Naar elke uitzending keken schrijvers met trillende benen en hartkloppingen.

Zijn oordeel werd zelden aangevochten. Een man met zo'n geschiedenis moest het gelijk wel aan zijn kant hebben. Martin Walser heeft tien jaar geleden geprobeerd Reich-Ranicki klein te krijgen door een kwaadaardige roman over hem te schrijven: 'De dood van een criticus'. Door menige fan van Reich-Ranicki werd de roman als 'antisemitisch' veroordeeld.

De tot monument uitgegroeide Reich-Ranicki bleek niet kapot te krijgen. Hij was uitgegroeid tot een absolute publiekslieveling. Dat leverde hem vijf jaar geleden de Duitse Televisieprijs op, die hij bij de live uitgezonden uitreiking demonstratief weigerde uit woede over het belabberde niveau van het medium.

Januari vorig jaar hield Reich-Ranicki een indrukwekkende toespraak in het Duitse parlement bij de jaarlijkse herdenking van de slachtoffers van het nationaal-socialisme. Hij sprak over zijn rol als vertaler voor de Joodse Raad in het getto van Warschau. Zijn geweldige stem met dat karakteristieke Poolse accent zal nooit meer weerklinken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden