Zegt het voort mannen, steriliseert u

Beeld Pieter Geenen

Kenianen hebben vaak geen idee hoeveel methodes er bestaan voor geboortebeperking, zegt prediker James Ngugi. Daarom vertelt hij iedereen die het horen wil over zijn sterilisatie. Ook zijn vrouw Leah is blij.

Ze noemen zich de male champions. Het zijn vijf predikers uit de armenwijk Kayole in Nairobi die een dubbele bedoeling hebben voor hun groepsnaam. Ze vinden zichzelf kampioen in verschaffing van voorlichting over gezinsbeperking. "En, we zijn ook kampioenen omdat we ons hebben laten steriliseren. We vonden dat we niet alleen voorlichting moesten geven, maar ook een goed voorbeeld", vertelt een van hen, prediker James Ngugi (56).

Sterilisatie van mannen en vrouwen gebeurt weinig in Kenia, waar geboorteregeling nog in de kinderschoenen staat. Gezinsregeling werd tientallen jaren geleden verankerd in de Grondwet, maar traditie, religie, politiek en onwetendheid vormden grote obstakels. In de laatste paar jaar blijken echter steeds meer mensen het heft in eigen hand te nemen bij het bepalen van de hoeveelheid nakomelingen. Tenslotte groeit de bevolking met een miljoen per jaar.

Grote werkloosheid
Vooral op het platteland bestaat nog steeds de overtuiging dat veel kinderen een goede oudedagsvoorziening zijn. Pensioenen bestaan nauwelijks en kinderen zorgen voor ouders als ze eenmaal geld verdienen. Bovendien calculeerden ouders in dat een deel van hun kroost jong zou sterven.

Dankzij een betere gezondheidszorg blijven de meeste kinderen nu in leven, maar door de grote werkloosheid lukt het nakomelingen vaak niet om een baan te vinden en te zorgen voor de ouders.

Twee derde van de Kenianen is voor hun inkomen afhankelijk van landbouw en veehouderij. Maar door de grote gezinnen wordt het steeds moeilijker daarvan rond te komen. Als een boer zijn stuk land gewoontegetrouw verdeelt onder zijn zonen, blijft er vaak niet meer over dan een moestuin. Hetzelfde geldt voor de veestapel.

Godsdiensten predikten dat voorbehoedsmiddelen uit den boze waren. De kalendermethode mocht wel, maar die bleek in veel gevallen weinig effectief. En dan spoorden politici ouders ook nog eens aan tot meer kinderen. De politiek in Kenia verloopt langs tribale lijnen en hoe groter een volk, hoe meer kans om mee te delen in de nationale macht.

Beeld Pieter Geenen
Beeld Pieter Geenen

Prediker Ngugi gelooft echter dat de onwetendheid over geboorteregeling de grootste hindernis is. "Mensen hebben vaak geen idee hoeveel methoden er bestaan voor geboortebeperking en geloven bovendien in allerlei bakerpraatjes. Op scholen is seksuele voorlichting ondergebracht in lessen over algemene gezondheidszorg en leerkrachten schromen erover te praten. Wij vullen die lacune en geven seksuele en andere gezondheidsvoorlichting vanaf de kansel."

Hij en zijn vrouw hebben vijf kinderen. Na de laatste kwamen ze tot de conclusie dat ze financieel niet voor een zesde konden zorgen. De echtgenote, Leah Njambi, ging aan de pil. "Ik leefde altijd met de angst dat ik de pil zou vergeten. Nu mijn man is gesteriliseerd, voel ik me bevrijd. Ik maak me geen zorgen meer", vertelt de 37-jarige.

Jhpiego
Ze draagt haar steentje bij in de voorlichting over geboorteregeling. Haar man vertelt iedereen die het maar horen wil dat hij is gesteriliseerd en hoe tevreden hij daarover is. "Mannen stellen hém vragen, maar vrouwen komen bij mij. Ze willen eigenlijk maar een ding weten en dat is of mijn man nog wel presteert in bed. Ik kan dat beamen en neem dan de tijd om ze voor te lichten over andere methoden", vertelt Leah Njambi met een knipoog.

De prediker begon zich actief in te zetten voor voorlichting nadat hij in contact was gekomen met Jhpiego, een internationale organisatie die zich sterk maakt voor gezondheidszorg voor families. In 2010 begon de groep in Kenia met het project Tupange, Swahili voor 'laten we plannen'. In vijf grote steden nam de organisatie contact op met lokale leiders, gemeenschapswerkers en geestelijken in armenwijken om informatie te verspreiden over gezinsbeperking.

De mond-tot-mondinformatie verspreidt zich snel door de overbevolkte sloppenwijken van huisjes waar grote families leven in twee kamers en er vaak geen stromend water of elektriciteit is. Vuilnis wordt sporadisch opgehaald en het lukt maar enkelen zich aan de armoede te ontworstelen.

Toestemming
Toen het Tupange-project begon, lag de kennis over en beschikbaarheid van methoden onder 50 procent in de vijf steden. "We hopen het komende jaar ons doel van 56 procent te halen", vertelt Nelson Keyonzo, directeur van het Tupangeproject. "Dat wil niet zeggen dat we in alle steden op dat niveau uitkomen, het gaat om het gemiddelde. In de havenstad Mombasa zal dat waarschijnlijk niet lukken, omdat het percentage fors lager lag dan in de andere steden."

James Ngugi (56) en zijn vrouw Leah Njambi (37) hebben vijf kinderen. Genoeg, vinden ze. Daarom heeft James zich laten helpen. Vrouwen stellen Leah eigenlijk maar één vraag: 'Of mijn man nog wel presteert in bed. Ik kan dat beamen en neem dan de tijd om ze voor te lichten over andere methoden.' De mond-tot-mond-informatie verspreidt zich snel door overbevolkte sloppenwijken.Beeld Ilona Eveleens

Een derde van de bevolking in Mombasa is moslim en uit onderzoeken blijkt dat vrouwen toestemming van hun echtgenoten willen voordat ze geboortebeperkingsmethoden gaan gebruiken. In de metropool Nairobi doen nogal wat vrouwen het zonder overleg met hun echtgenoot. Als ze zich realiseren dat hun kinderen tekortkomen, gaan ze heimelijk aan vooral de prikpil.

De gezondheidssector in Kenia is door de jaren heen verbeterd, maar nog verre van goed. Er is een groot gebrek aan verpleegkundigen en artsen. "Er zijn maar zo'n honderd artsen die een sterilisatie kunnen doen. Een spiraaltje zetten is in Kenia het werk van een arts. Die methode zou veel meer worden gebruikt als zij op meer plaatsen werd aangeboden. Een oplossing zou zijn om verpleegkundigen erin te trainen", meent Keyonzo.

Tupange richt zich niet alleen op gezinnen, ook op de jeugd. Meer dan 40 procent van de Kenianen is jonger dan 15 jaar. "Het blijkt dat tieners steeds jonger seksueel actief worden en het is belangrijk dat ze zijn voorgelicht", concludeert directeur Keyonzo. "Seks moet worden gedemystificeerd. Op scholen en binnen gezinnen moet dat taboe worden doorbroken. Seks is tenslotte een normaal bestanddeel van het leven."

'Twee is genoeg'

Kaku en Frederick Kavita zijn na meer dan tien jaar huwelijk nog smoorverliefd op elkaar. Terwijl hun kinderen Josephine (10) en Alpha (4) buiten hun bescheiden huisje rondscharrelen, zit het echtpaar dicht naast elkaar op de bank. "Wij konden allebei niet naar de middelbare school wegens geldgebrek thuis. Zelfs nu maakt me dat nog bitter en verdrietig. Dat mag onze kinderen niet overkomen. Dus beperken we ons tot twee", vertelt Kaku, die hulp in de huishouding is.

Ze komen beiden uit grote gezinnen. Maar hun broers en zussen houden er net als zij kleine gezinnen op na. "Wat enorm helpt om niet meer kinderen te willen, is kijken naar gezinnen met veel kinderen. Het is gewoon ondoenlijk. Ook onze ouders zien dat het goed is wat wij besloten hebben en dringen niet aan op meer kleinkinderen", vertelt Frederick, die als chauffeur werkt in Ongata Rongai, een stadje even buiten Nairobi.

Kaku is aan de prikpil en voelt zich er goed bij. Ze had via Tupange over de mogelijke methoden gehoord en besprak de keuze met haar man. De twee vinden seks geen taboe-onderwerp. "Onze ouders hebben ons niet voorgelicht en alles wat we wisten hoorden we op straat van vrienden", herinnert zich Frederick. Zijn vrouw vult aan: "Wij gaan wel met onze kinderen over seks praten. Het is belangrijk dat ze op de hoogte zijn en als de tijd daar is, zullen we ook geboortebeperkingsmethoden met ze bespreken."

'Sterilisatie was de oplossing'
John Miliza Mahiva (59) heeft zijn vrouw thuisgelaten. Hij is een man van de oude stempel en vindt dat hij nu eenmaal de baas is binnen zijn gezin. Hij heeft zijn vrouw niet gevraagd hoe zij tegenover zijn sterilisatie stond, maar haar verteld dat hij het ging doen. "Mijn vrouw was beroerd van de pil en ook enorm aangekomen. Geen goede situatie. Ik ben een gezonde man met gezonde behoeften, maar daar moeten niet meer kinderen uit voortkomen. Sterilisatie was de oplossing."

Hij woont met zijn vrouw en vijf kinderen in Donholm, een armoedige wijk aan de rand van Nairobi. Hij heeft geen vast werk en verdient zelden genoeg om in alle behoeften van zijn familie te voorzien.

Sinds hij in aanraking kwam met het Tupange-project sloot hij zich aan bij een groep mannen in zijn wijk die langs de deuren gaan om voorlichting te geven over tal van gezondheidszaken, zoals hiv, polio en geboortebeperking.

Het valt hem op dat mannen veel minder huiverig zijn voor sterilisatie dan hun echtgenotes. "Vrouwen geloven dat je penis er wordt afgehakt. Ik kan ze vertellen dat ik nog alles heb."

Cijfers & feiten
Kenia heeft ruim 46 miljoen inwoners. Gemiddeld baart een vrouw 4,6 kinderen in haar leven.

Een derde van de bevolking leeft in steden. Van hen woont zo'n 70 procent in sloppenwijken. Op 17.000 mensen is er één arts.

Drie van de vijf steden waar het project Tupange actief is, zijn Nairobi, Kisumu en Mombasa. De beschikbaarheid van en kennis over anticonceptie lag bij het begin van het project in Nairobi op 46 procent, in Kisumu op 44 procent en in Mombasa op 29 procent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden