Zeeuwse delta wil zout water - en snel een beetje

Staatssecretaris Atsma moet het dinsdag zeggen: wil hij meewerken aan een zout Volkerak-Zoommeer? Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant komen met een mooi aanbod, vinden ze zelf.

Het stinkt in de delta. In de zomer is de geur van rotte eieren uit het Grevelingenmeer soms penetrant. Grote delen van de bodem zijn bedekt met een witte deken van bacteriën. Zij stoten zwavel uit. Soorten als zee-anemonen, oesters en kreeften verdwijnen. Het naburige Volkerak-Zoommeer stinkt ook regelmatig. Hier maken rottende blauwalgen in de nazomer het leven van omwonenden en recreanten zuur. Het zuurstofgehalte in beide meren is te laag, omdat er te weinig beweging in het water zit.

Sinds de afdamming van beide meren in de jaren zeventig (als onderdeel van de Deltawerken) is de waterkwaliteit gestaag achteruitgegaan. De Delta-regio roept daarom om 'Deltawerken 2.0', die beide meren met de zee verbinden. Zo komt er weer stroming en getij, en gezonder water. En - demissionair of niet - staatssecretaris Atsma van infrastructuur en milieu moet met de aanleg daarvan beginnen, en met geld over de brug komen. Nu meteen graag.

Dat vragen de gemeenten, waterschappen en de provincies Zeeland, Zuid-Holland en Brabant, samen de stuurgroep Zuidwestelijke Delta. Komende dinsdag praat de Brabantse gedeputeerde Johan van den Hout (SP) namens de stuurgroep met de staatssecretaris. En hij verwacht in hetzelfde gesprek een antwoord. "Het gaat allemaal erg snel. Soms te snel voor het Rijk", zegt Van den Hout.

Atsma voelt er meer voor om het Volkerak-Zoommeer afgesloten en zoet te houden, zo zei hij vorige maand in de Tweede Kamer. Verzilten zou alles bij elkaar 210 miljoen euro kosten. Atsma denkt dat het ook mogelijk is de kwaliteit van het water te verbeteren zonder zout water toe te laten. Bovendien is het blauwalgprobleem inmiddels vanzelf verminderd, zegt hij.

Maar Van den Hout heeft een aanbod dat Atsma bijna niet kan weigeren, zo denkt de gedeputeerde. Door het Volkerak-Zoommeer niet met de Oosterschelde te verbinden (zoals het plan was) maar met het Grevelingenmeer, kan het grofweg 40 miljoen euro goedkoper. En door een slimme combinatie van belangen, hoeft het Atsma helemaal niet veel te kosten. De regio wil fors meebetalen.

Een voorbeeld daarvan is de zoetwatervoorziening voor de boeren in West-Brabant en een deel van Zeeland. Zij krijgen nu water uit het Volkerak-Zoommeer. Als het meer zout wordt, is daarvoor een alternatief nodig. Dat heeft de regio nu. In West-Brabant stroomde vroeger de Roode Vaart, vanuit het Hollands Diep door Zevenbergen. Tegenwoordig loopt het kanaal voor Zevenbergen dood. Een uitgegraven Rode Vaart kan prima als zoetwatertoevoer dienen. En toevallig neemt de gemeente Moerdijk juist nu het centrum van Zevenbergen flink onder handen. De gemeente voelt wel voor het terugbrengen van water in de stad, en wil daaraan graag meebetalen.

De nieuwe Roode Vaart kost zo'n 30 miljoen euro, maar Moerdijk, de provincie Noord-Brabant en het Rijk kunnen de kosten samen delen. "Ook Zeeland financiert mee, voor een oplossing op Brabantse bodem. Dat is uniek", zegt Van den Hout. "Maar we moeten dit nu beslissen, want Zevenbergen staat niet stil", waarschuwt hij. De opknapbeurt van het centrum is al begonnen. "Als de Roode Vaart er nu niet komt, legt de gemeente er een grasstrook aan. Als we het plan later alsnog uitvoeren, moet de vaart om Zevenbergen heen lopen, tegen hogere kosten. En belangrijker: dan betaalt de gemeente Moerdijk niet meer mee."

Er zijn meer redenen waarom Van den Hout op hete kolen zit. Bedrijven zijn bereid om flink te investeren in het gebied. Zo wil energiebedrijf Delta met bouwer Strukton werken aan een energiecentrale bij de opening in de Brouwersdam, die stroom opwekt uit de beweging van het getij. De ruim 400 miljoen euro die daarvoor nodig zijn, moeten van private partijen komen. Bovendien zijn er investeerders voor een jachthaven aan de zuidkant van de Brouwersdam. Tussen 2020 en 2025 zouden beide realiteit kunnen worden. Maar het Rijk moet duidelijk maken wat kan en mag. "Dat private geld blijft niet wachten", vreest Van den Hout.

Bovendien is het de komende jaren tijd voor onderhoud en uitbreiding van een aantal belangrijke sluizen in het gebied. Maak die sluizen dan meteen geschikt voor een zout Volkerak-Zoommeer, luidt de oproep van Van den Hout. Bij de Volkeraksluizen kost de geplande uitbreiding zo'n 250 miljoen. De aanpassing aan zoutwater kost hooguit 15 miljoen extra.

Atsma hoeft zich niet meteen vast te leggen op het hele plan met de delta, zegt Van den Hout. Hij moet dinsdag alleen geld op tafel leggen voor de Roode Vaart. Die is altijd nuttig voor de landbouw, ook als de verzilting van het Volkerak niet doorgaat. Daarnaast moet hij zo snel mogelijk een aanvang maken met een structuurvisie voor het hele gebied, vindt de gedeputeerde, en met het inspraakproces beginnen. "Dan zien investeerders in ieder geval welke kant we op willen", stelt Van den Hout.

Als het Volkerak-Zoommeer en het Grevelingenmeer verbonden worden, heeft Nederland een flinke waterberging in geval van een dreigende overstroming van de rivieren. En Brabant, Zeeland en Zuid-Holland krijgen een prachtig watersportgebied met zout water en getij. "Brabant aan zee", zo schetst Joost Schrijnen, directeur van het programmaburau Zuidwestelijke Delta, de mogelijke toekomst. "Je kunt met je scheepje vanaf Bergen op Zoom het Grevelingenmeer op varen. De potentie is gigantisch. Je kunt bijvoorbeeld mosselen kweken in het gebied."

Het levert de regionale economie vele tientallen miljoenen op, denkt Schrijnen. "De baat is groot. Maar zoals altijd, gaan de kosten voor de baat uit. En, wat de situatie bemoeilijkt: het gaat om nationaal water, maar om ingrepen met regionaal voordeel."

De vraag is nu of de regio voldoende wil bijdragen om Atsma te overtuigen. Hoeveel het totale plan gaat kosten, kan Van den Hout niet zeggen. En hoeveel Atsma moet betalen evenmin. Daarover moet straks onderhandeld worden. Is dit - in maffiatermen - dan echt an offer he can't refuse? Van den Hout: "Het is een goed plan. Maar het is nog geen kat in het bakkie."

Deltawerken 2.0: het voorstel
1. De Brouwersdam

Hier moet een doorlaat komen voor zeewater richting Grevelingenmeer. Een getijdencentrale in de dam wekt genoeg energie op voor alle inwoners van Goeree-Overflakkee en Schouwen-Duiveland. Dat brengt weer geld op. Private investeerders openen een jachthaven aan de Brouwersdam.

2. De Grevelingendam

Gaat open tussen Grevelingenmeer en Volkerak-Zoommeer: de dijk wordt hier een brug. De twee meren worden dan één groot watersportgebied met zoutwater en getij. Het Brabantse Bergen op Zoom komt zo 'aan zee' te liggen.

3. De Roode Vaart

Dit kanaal moet boeren in West-Brabant en een deel van Zeeland van zoetwater voorzien, om het water uit het Volkerak-Zoommeer te vervangen.

Bellenschermen

Dit zijn een soort 'douchekoppen' onder water, die vanaf de bodem luchtbellen omhoog blazen. Ze moeten het zoute water tegenhouden.

In de sluizen in de Afsluitdijk wordt deze techniek al gebruikt.

Voor de Zeeuwse delta moet eerst een experiment komen in de sluizen in de Philipsdam. Daarna kan een bellenscherm in de Volkeraksluizen voorkomen dat het zoute water uit het Volkerak verder landinwaarts stroomt. Bovendien moet er een bellenscherm in de Rotterdamse haven komen, omdat ook daar te veel zout water het land binnendringt.

Als de bellenschermen werken, is er minder aanvoer van zoetwater via de rivieren nodig om het zoutwater tegen te houden. Op dit moment dreigt in het oosten van het land verdroging.

'Onze delta is ziek'

"We hebben een delta van de zee afgesloten, zieke vijvers", zegt Wouter Zandbrink, voorzitter van het Delta-overleg, een koepel van milieuclubs. "Staatsecretaris Atsma kijkt alleen naar waterveiligheid. Hij heeft wel geld over voor waterberging, maar niet voor ecologie. Het is voor burgers niet te begrijpen dat je die twee apart behandelt", vindt Zandbrink. Hij steunt daarom het plan van de provincies en gemeenten.

Dat de economie een belangrijke rol speelt in dat plan, vindt hij geen probleem. "Schelpdierkweek is bijvoorbeeld goed voor de economie, maar ook voor de vogels in het gebied." Ook voor meer recreatie is voldoende ruimte, denkt hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden