Zedenlessen kun je ook uit Elsschot persen

In Trouw van maandag stond op pagina 2 een sfeervolle foto van een predikant die zich in een kerk vol zonlicht tot haar gemeente richt. Het onderschrift luidde: 'Dominee Marjan Driessen: Het is in lijn met de Bijbel om mensen als Benno L. niet als maatschappelijk afval te behandelen.'

Daar gaan we weer. En dat terwijl ik net bezig was over het door veel predikanten ingenomen standpunt dat we de Bijbel als literatuur moeten lezen. Volgens mij zijn er nogal wat mensen die Benno L. goed behandeld willen zien zonder aan de Bijbel te denken.

Het merkwaardige van deze vorm van bijbellezen, waarbij er lering uit het gelezene moet volgen, kun je misschien illustreren door literatuur als de Bijbel te lezen. Stel u voor dat u in deze krant een foto van mij zou aantreffen met als onderschrift: 'Bert Keizer: Het is in lijn met Elsschots 'Lijmen' om mensen als Benno L. niet als maatschappelijk afval te behandelen.'

Nou ben ik nogal verknocht aan Elsschots 'Lijmen'. Ik ken de tekst goed en herlees het af en toe met plezier. Maar als u mij vraagt: 'hoe kom je er nou bij om daar iets uit te melken dat relevant is voor onze houding ten opzichte van Benno L.?' Dan zou ik moeten zeggen: 'weet ik niet, het was een ingeving', waarna u mij waarschijnlijk sterkte zou wensen met mijn ingevingen.

Of wacht even, misschien is er toch iets van een zedenles uit het boek te halen. Zo zou je kunnen zeggen dat de laffe Laarmans tijdens het maandelijkse incasseren van het geld bij de arme mevrouw Lauwereyssen langzaam maar zeker gegrepen wordt door een walging voor zichzelf om vervolgens een diepe barmhartigheid voor deze worstelende vrouw te voelen, een barmhartigheid die wij nu ook voor Benno L. zouden moeten koesteren. Zijn we niet allemaal op punten in ons leven in staat om net als mevrouw Lauwereyssen iets doms te doen en is het dan geen zegen als er een Laarmans is die ons de hand, hoe smoezelig ook, toesteekt? Het was even wringen, maar u ziet, waar een wil is, is een weg.

Emeritus predikant en bijbelwetenschapper Sam Janse schreef in Trouw van 21 februari dat mijn standpunt dat we niets van de Bijbel leren gewoon onzin is. Natuurlijk is de Bijbel literatuur zegt hij, en van literatuur leren we toch ook? Hij noemt Nescio's 'Titaantjes' waarvan ik zeg dat ik er veel aan te danken heb. 'Is dat geen leren soms?' vraagt Janse.

Nou nee. Niet in die zin dat mijn gedrag door dat boek is verbeterd. Nou was Nescio ongeveer net zo didactisch ingesteld als Al Capone, hetgeen hij onnavolgbaar verwoordde in deze prachtige verzuchting: 'Het leven heeft mij veel geleerd, zei de oude sok. Het leven heeft mij niets geleerd.'

Maar laten we eens een blik werpen op een boek dat uitdrukkelijk geschreven is om de wereld ten goede te veranderen, de 'Max Havelaar'. Ik heb nog nooit van een historicus vernomen dat de soevereiniteitsoverdracht zoals die dan eindelijk in 1949 plaatsvond ook maar één dag eerder of ten minste een heel klein beetje beter is verlopen dankzij het werk van Multatuli. En het wonder van literatuur is nu juist dat je de Havelaar ondanks dit absolute nulresultaat nog altijd met evenveel bewonderende vreugde leest, want er is na Multatuli niet één schrijver te noemen die zo slim, snel, scherp en grappig schrijft als hij.

Wat misschien helpt, is een blik op de levens van schrijvers. Blijkt daaruit dat ze zichzelf iets wisten te onderwijzen op het gebied van levenslessen? Oscar Wilde was een harteloze vent voor zijn Constance. Nescio sleepte zich moeizaam naar het graf door een woud van depressies. Burroughs schoot zijn vrouw dood in een Wilhelm Tell-moment. Proust was een hopeloos geval in de liefde. Amis trok een spoor van vernieling door het leven van vrouw en kinderen. Larkin was een doodangstige bibliothecaris. Beckett was een voorbeeldige vriend en zachtmoedige minnaar. Kafka was een hartverscheurende twijfelaar, die ook zijn eigen hart verscheurde. Guido Gezelle was een rancuneuze drammer. Raymond Chandler eindigde als een wanhopige alcoholist. Emily Dickinson was een engel, vind ik. John Ruskin was echt gestoord. Kortom, geen peil op te trekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden