Ze zijn op het vliegveld, jokt Gushaal

"Zittend op comfortabele kussens werden we vriendelijk van thee en koffie voorzien."Beeld Eddy van Wessel

In de voortrazende auto draait Habib zich om op de voorbank. "Jongens, het lijkt erop dat jullie gisteren door het oog van de naald zijn gekropen. Er was een groep bezig om jullie ontvoering op touw te zetten."

We zijn op weg van de Afghaanse hoofdstad Kaboel naar de noordoostelijke provincie Badakhshan; de vertrouwde tolk Habib, chauffeur Gushaal, fotograaf Eddy van Wessel en ondergetekende. De bedoeling is voor de krant een aantal verhalen te maken in deze dunbevolkte en afgelegen provincie, waar zelden journalisten komen. Het is een lange rit van twintig uur die we besluiten over twee dagen te verdelen, met een overnachting in de stad Kunduz.

Een bende criminelen
De reis, die we vorig jaar april maakten, voerde door hetzelfde gebied waar begin deze week een Nederlandse hulpverlener is ontvoerd, samen met zijn Afghaanse chauffeur. De man, wiens identiteit niet bekend is gemaakt, werkte in de plaats Taloqan voor Streams, een organisatie die hulp biedt aan gehandicapten.

Van de ontvoering zijn weinig details bekend. Volgens getuigen in provincie Takhar, waarvan Taloqan de hoofdstad is, zijn de Nederlander en zijn chauffeur door vier gewapende mannen overvallen langs de doorgaande weg, en meegevoerd in westelijke richting. De autoriteiten in Takhar denken dat de gijzelaars zijn meegenomen naar het onrustige district Khanabad in de naburige provincie Kunduz, maar dat wordt in Kunduz zelf ontkend.

Door welke groepering de mannen zijn ontvoerd is volgens de Afghaanse autoriteiten in het noorden ook onduidelijk. Woordvoerders van de gouverneurs van Kunduz en Thakhar geloven dat er een bende criminelen achter zit. Een talibanwoordvoerder zei deze week de man niet gegijzeld te hebben en niet te weten wie dat wel heeft gedaan. Er zou losgeld zijn geëist, maar de politie in beide provincies zegt niets te weten van onderhandelingen.

Het ministerie van buitenlandse zaken in Den Haag wil de naam van de Nederlander niet vrijgeven, omdat dat een oplossing voor de zaak kan schaden. Doorgaans geldt dat hoe bekender een gijzelaar is, hoe hoger het bedrag is dat wordt geëist. Ook komt het voor dat gijzelaars worden doorverkocht aan de meestbiedende. Dat kan opnieuw een criminele bende zijn, maar ook de taliban of opstandelingen van de Hezb-i-Islami partij van de grillige krijgsheer Gulbuddin Hekmatyar.

Lucratieve zaak
Buitenlandse Zaken zegt dat de Nederlandse ambassade in Kaboel in nauw contact staat met de Afghaanse autoriteiten en hulp biedt waar nodig. Bij gijzelingen draait de Nederlandse post op volle toeren, zei een anonieme diplomatieke bron vorig jaar, naar aanleiding van de ontvoering van de Nederlandse journaliste Joanie de Rijcke in 2008. De hele ambassadestaf was er toen een week lang dag en nacht mee bezig, aldus de bron.

Ontvoeringen zijn een lucratieve zaak in Afghanistan en de afgelopen jaren zijn er vele geweest. Volgens cijfers van de VN-missie in Afghanistan, was er alleen al in de eerste helft van dit jaar sprake van zeker 160 ontvoeringen, vooral van Afghanen. In het voorheen relatief veilige noorden, waar taliban en criminelen de laatste twee jaar steeds meer gebieden onder controle krijgen, neemt het aantal aanvallen op buitenlanders toe. Afgelopen augustus zijn in Badakhshan tien hulpverleners - acht buitenlanders en twee Afghanen - vermoord door onbekenden. De taliban en Hezb-i-Islami eisten beide de moorden op.

Veel ontvoeringen lijken min of meer spontaan te gebeuren, zoals wij vorig jaar in Kunduz ondervonden tijdens de lange reis naar Badakshan, ten oosten van Takhar. Om veilig te kunnen overnachten was van tevoren geregeld dat wij op de Duitse Isaf-basis bij Kunduz-stad konden verblijven.

De reis vanuit Kaboel verliep voorspoedig. We waren wat vroeger in Kunduz dan verwacht en besloten, redelijk afgereisd door de hobbelige wegen, wat te drinken in een theehuis in de stad. Gushaal, een ervaren chauffeur op deze route en een ver familielid van Habib, nam ons mee naar een etablissement dat hij van vorige reizen kende. Zittend op comfortabele kussens werden we er vriendelijk van thee en koffie voorzien.

Massood, de legendarische krijgsheer
De laagstaande zon scheen door de ramen met posters van Ahmad Shah Massood. Een vertrouwenwekkend beeld, want de legendarische krijgsheer van de Tadzjiekse minderheid in het land was jarenlang de felste bestrijder van het talibanregime in Kaboel. Twee dagen voor de aanslagen van 11 september 2001 in de VS werd hij vermoord door twee Arabische terroristen die zich voordeden als journalisten.

Massood werd uitgeroepen tot nationale held, maar veel van de soennitische Pashtoenen, onder wie de taliban traditioneel hun aanhang vinden, koesteren nog altijd wrok tegen Massoods Noordelijke Alliantie, die met hulp van de Amerikanen het talibanregime in 2001 wist te verjagen.

In het theehuis rijgt een man vlees aan spiezen voor de avondverkoop. Verschillende Afghanen lopen in en uit en bij ons vertrek verschijnt als laatste een lange, gezette man met een volle zwarte baard en een zwart-witte tulband die kennelijk de eigenaar is. Hij groet minzaam ten afscheid.

We zijn er hooguit 25 minuten geweest. Een paar ongeschreven regels voor journalisten en andere buitenlanders in Afghanistan zijn: zo onopvallend mogelijk te werk gaan, zo weinig mogelijk vaste routines hebben en werken met betrouwbare tolken en fixers. En zo kort mogelijk op een plaats blijven, om eventuele kwaadwillenden niet de kans te geven iets op touw te zetten. Een minuut of twintig à een half uur is een vuistregel.

100.000 dollar aan losgeld
Na een korte maaltijd elders in de stad melden wij ons 's avonds bij de poort van de Duitse basis. Chauffeur Gushaal was niet officieel aangemeld en gaat terug naar de stad om onderdak te zoeken. 's Avonds vertellen de militaire woordvoerders van de basis over de groeiende onrust in de streek rond Kunduz, waarover zij zich grote zorgen maken. Overvallen op politieposten, bomaanslagen en beschietingen van de basis komen steeds vaker voor, aldus de woordvoerders.

De volgende ochtend verschijnt de chauffeur op tijd en wordt de reis voortgezet richting Faizabad. Gushaal heeft het hoogste woord en Habib luistert aandachtig. "Gushaal heeft gisteravond in Kunduz-stad bezoek gehad van die baardman van het theehuis", vertaalt Habib, enigszins wit om de neus. "Hij was van plan om jullie te ontvoeren en 100.000 dollar aan losgeld te vragen en bood de chauffeur een substantieel deel van dat bedrag als hij jullie verblijfplaats zou verraden."

Gushaal was niet gezwicht voor het voor een arme Afghaan als hij zeer aantrekkelijke aanbod. In plaats daarvan had hij tegen de theehuiseigenaar gelogen dat hij ons naar het vliegveld had gebracht, waar we met onbekende bestemming waren vertrokken. Zijn geweten en de familieband en loyaliteit jegens Habib hadden hem ervan weerhouden ons te verraden.

Verder blijkt dat de baard in het geheel geen aanhanger is van Massood, maar een oud-strijder van de gevreesde Hezb-i-Islami-groepering. De posters waren kennelijk alleen opgehangen om de indruk te wekken dat de theehuiseigenaar de Afghaanse regering steunde.

Achtervolgingswaanzin
Hoewel bekend met de stress en risico's van het werken in gevaarlijke gebieden, verrast ons de spontaniteit van het ontvoeringsplan toch. Een confrontatie van enkele minuten met een paar buitenlanders was voldoende voor deze criminele geest om zijn plan te trekken.

Het leidt op weg naar Faizabad tot een lichte vorm van achtervolgingswaanzin. Na aankomst in het hotel in het stadje lopen we voor de zekerheid alle vluchtwegen nog eens extra na, mocht er alsnog iemand op het idee komen het hotel te overvallen.

Het incident laat opnieuw zien hoe het in het huidige Afghanistan van levensbelang kan zijn om vertrouwde medewerkers te hebben, al blijft het vaak moeilijk om hun betrouwbaarheid en reputatie vooraf goed in te schatten.

Bij het onderzoek naar de ontvoering van de Nederlandse hulpverlener wordt ongetwijfeld ook nagegaan of Afghaanse medewerkers van Streams mogelijk een dubbelrol hebben gespeeld. In elk geval zullen de ontvoering van deze man en de recente moorden op de tien anderen in hetzelfde gebied de hulporganisaties die in deze regio veel schrik aanjagen. Met mogelijk desastreuze gevolgen voor de hulpprojecten waar veel goedwillende Afghanen van afhankelijk zijn.

Onze reis naar Badakhshan verliep verder zonder incidenten. We werden niet achtervolgd en ook in Faizabad rezen geen nieuwe problemen.

Op de terugweg, toen we het bewuste theehuis met flinke snelheid passeerden, zagen we nog net dat de baardman zijn Massood-posters had verwijderd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden