Ze was Kuyper voor

interview | Ton Vorstenbosch schreef al acht toneelstukken over de Oranjes, en een tv-serie. Met 'Kuyper en Wilhelmina' haalt hij de politiek en de religie erbij.

Andere mensen zou ik afraden om toneelschrijver te worden. Je hebt in de praktijk van een toneelstuk te maken met zoveel mensen, met zoveel verschillende aspecten en invalshoeken, met zoveel relaties om je heen, verhoudingen tussen regisseurs, acteurs en actrices. Dat maakt het ingewikkeld. Nu ik wat ouder ben, zou ik best achterover kunnen gaan leunen. Of een mooi reisje maken. Maar wat ik nou werkelijk leuk vind als activiteit? Dan toch wel dit.

Toen ik de regieopleiding ging volgen, heb ik van meet af aan gezegd, dat ik dat uitsluitend deed om mijn schrijfambitie te ontwikkelen. Over een eerder stuk, over de val van Rome met veel retorische zinnen, zei de dramaturge nog: 'Het is wel woordrijk'. Dat ze mijn tweede stuk, 'De Stok', wel wilden, was een grote verrassing. In zee gaan met de Haagse Comedie gold in Amsterdam toen als verraad aan het linkse ideaal, maar dat kon mij echt niets schelen: ik werd gespeeld, met alles erop en eraan."

Toeval

"Dat in mijn werk de Oranjes zo vaak opduiken, is eigenlijk toeval. Eind jaren '80 kwam ik Nel Kars tegen, die al jaren solotoneel bracht met bloemlezingen uit klassiek repertoire, maar dolgraag eens een echt avondvullend stuk over één vrouw wilde spelen. Ik had net een boek uit over koningin Sophie, de eerste vrouw van de latere koning Willem III over wie nauwelijks iemand iets wist. Kunnen we daar niet iets mee?, zei ik.

Zo'n leven en huwelijk zijn nu eenmaal interessanter als het over koningen gaat dan over gewone mensen. Ik was altijd al erg geïnteresseerd in historie en hierdoor ben ik dieper in de Oranjegeschiedenis gedoken. Nel heeft er jaren volle zalen mee getrokken en vroeg toen om een stuk over een andere vrouw uit de geschiedenis van het koningshuis. Ik heb wel geaarzeld, wilde geen herhaling en een Oranje-etiket - ik ben absoluut geen Oranjeklant - maar Guus zei: Doe het maar, anders is Nel haar nieuwe publiek meteen weer kwijt.

'De Russische Oranje', over Anna Paulowna, werd een zo mogelijk nog groter succes. Het aardige is, hoe meer je je in dergelijke onderwerpen verdiept hoe boeiender het wordt en op hoe meer factoren je stuit, zoals de vraag: waarom hebben zij zich zo kunnen handhaven?

Het is een enorm vasthoudende dynastie, die absoluut die rol wil spelen in de maatschappij, in ons land. Dat móet het doen en laten van de personages - leden van de firma, zou je kunnen zeggen - wel voortdurend beïnvloeden, alleen al vanwege de kwestie wie het bedrijf gaat voortzetten.

Zo'n koningshuis heeft iets bindends, en een geweldige magie. Al moet je, vind ik, om er goed drama van te maken, wel een flinke dosis ironie gebruiken. Tegelijk merk je, dat in historische belangstelling bij het publiek ook trends zitten. Toen producent Jacques Senf me om een 'pakketje' voor toneel geschikte onderwerpen vroeg, vond hij 'Wuthering Heights' en 'Anna Karenina' maar niks. Veel te literair waarschijnlijk.

Zijn referenties waren heel andere, meer het denken van de straat. Toen ik 'De stille kracht' voorstelde, als tv-serie populair twintig jaar eerder, en 'Wilhelmina: Je Maintiendrai', zei hij: 'Prima, maar 'Wilhelmina' dan wel met een grote ster, Anne Wil Blankers. Senf had gelijk. Alles was uitverkocht.

Natuurlijk heeft het koningshuis altijd veel met politiek en religie te maken gehad. Zelf ben ik me de laatste paar jaar meer voor de relatie tussen politiek en religie gaan interesseren. Mijn generatie was er al helemaal aan gewend, dat religie uit het leven verdween, wat als een bevrijding voelde. Maar nu komt het weer terug. Je ziet het aan de vele discussies over religie en geweld, zoals laatst nog in 'Buitenhof'. Als je dan terug gaat lezen hoe het hier allemaal heeft gezeten, kom je vanzelf uit op Abraham Kuyper (1837-1920), als oprichter van de ARP (Anti-Revolutionaire Partij) de man die formeel het politieke met het religieuze ging verbinden.

Onnatuurlijk

"Dramatisch interessant werd voor mij, dat hij als gereformeerd minister-president, die de vrouw ondergeschikt aan de man achtte, te maken kreeg met een koningín. Een vrouw op de troon! Onnatuurlijk en tegen Gods wil, vond Kuyper. En dan ook nog één die behoorlijk invloed kon en wilde uitoefenen.

In 'Kuyper & Wilhelmina' confronteer ik hem behalve met de koningin, ook met Mathilde Westmeijer, een vrouw die destijds haar charme en een lichte mankheid inzette om hem financieel - en mogelijk anderszins - te manipuleren.

Kuyper was vooral heel narcistisch, had geen gevoel voor dubbelspel, geen raffinement. Het verschil in leeftijd - Wilhelmina was begin twintig, Kuyper de vijfenzestig gepasseerd - maar zeker het sekseverschil én Wilhelmina's intelligentie onderschatte hij. Het was de ene ambitie tegenover de andere. Wilhelmina doorzag zijn almaar om de hete brij draaiende babbel als techniek om de tegenstander plat te praten en gebruikte dat slim door hem voor te zijn. Zo komt zijn hoogmoed voor de val.

'Hij wilde gewoon God zijn', zei Helmert Woudenberg, toen ik hem benaderde voor deze rol. Op zijn suggestie heb ik de dialogen merendeels omgezet in monologen. Daarin kun je meer kwijt wat iemand beweegt. Toneel is toch in essentie een verbale kunst."

'Kuyper & Wilhelmina' t/m 13-5. Première 5 februari in Haarlem. Inl. www.grunfeld.nl

Ton Vorstenbosch

Ton Vorstenbosch (1947) schrijft al ruim veertig jaar voor toneel. Hij debuteerde in 1974 met 'De Stok' bij de Haagse Comedie, bewerkte boeken ('Van de koele meren des doods', 1976; 'Een nagelaten bekentenis', 1978), had een "krankzinnig succes" met 'Wilhelmina: Je Maintiendrai' (1998).

Met wijlen zijn partner Guus Vleugel schreef hij scherpe satires op de Hollandse tijdgeest, zoals 'De miraculeuze come-back van Mea L. Loman' (1982) en het zelfs internationaal ophef veroorzakende 'Srebrenica!' (1996).

Vorstenbosch' stukken als 'Koningin Sophie' (1988) en 'De Russische Oranje' (1993) zorgden voor Nel Kars' doorbraak als soloactrice.

Voorts toert deze maand nog de, samen met Janine Brogt geschreven en van onvervalst speelplezier sprankelende, komedie 'Annie M.G. op Soestdijk' (2014) door Nederland. En gaat morgen zijn jongste stuk in première: 'Kuyper & Wilhelmina'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden