Ze lezen wel, maar wat precies?

Allochtone jongeren lezen graag een Nederlandstalig boek dat zich afspeelt in een herkenbare, multiculturele omgeving. Met in de hoofdrol Mehmed en Malika, in plaats van Daan en Lisa. De Nederlandse literatuur vinden ze meestal wat saaier: ,,Het gaat volgens hen vooral over de Tweede Wereldoorlog of over seks.'' Hun ouders lezen liever in hun moedertaal: ,,Ik geniet als ik Turks lees.''

Alleen 'Turks fruit' van Jan Wolkers verdwijnt nog wel eens in een schooltas. Monique Castenmiller (43), mediathecaris van het Nova College in Amsterdam: ,,Leerlingen denken dat het boek over Turkije gaat. Meestal brengen ze het gauw weer terug, omdat ze het zo vies vinden.'' Maar verder laten de leerlingen van deze multiculturele vmbo-school de scholierenklassiekers links liggen. Populaire boeken zijn 'Idil, een meisje' van de Somalische schrijfster Yasmine Allas en 'Amira, prinses van Marokko' van Anton van der Kolk. Zo nu en dan vraagt een leraar nog wel om Marga Minco of Thea Beckman, maar die hebben geen prominente plaats meer op de plank.

Meer dan tweeduizend leerlingen uit 62 herkomstlanden bezoeken het Nova College; ruim een derde van hen is nog maar pas in Nederland. De leerlingen van het Nova-college zijn met hun ouders gevlucht uit Afghanistan, Irak, Angola of Congo, of gingen naar de basisschool in Turkije of wonen al hun hele leven in de Slachthuisbuurt. Hoe verschillend hun geschiedenissen ook zijn, één ding hebben ze gemeen: ze zijn niet geïnteresseerd in de klassieke Nederlandse jeugdromans als die van Beckman. Hun vrienden hebben andere namen dan de hoofdpersonen van deze boeken, hun wortels liggen elders, hun ouders spreken een heel andere taal.

Hun leesvoorkeuren zijn in eerste instantie geografisch gestuurd. Een Turkse leerling leest het liefst een 'Turks boek', een leerling uit Ghana een 'Ghanees boek'. De boekenplanken van de mediatheek lijken wel wat op de frisse folderrekken van een reisbureau. Komt er een klas met nieuwkomers langs, dan geeft Castenmiller ze allemaal een boek over hun eigen land.

Lezen is ook voor déze hedendaagse pubers niet bepaald een prioriteit, meer een 'moetje' voor op school. Maar volgens Castenmiller, ook coördinator leesbevordering, lezen de leerlingen van het Nova College relatief veel. Zeker als je bedenkt dat zij vaak uit landen en families zonder leestraditie komen.

Vooral allochtone meiden uit een verzorgingsklas kunnen gretige lezers blijken. Castenmiller: ,,Dat komt ook doordat ze aan huis gekluisterd zijn, wij hebben veel leerlingen uit traditionele gezinnen.'' Onderzoek van de Stichting Lezen (2000) sluit bij deze bewering aan. Uit een enquête onder 326 vmbo-leerlingen bleek dat Marokkaanse meisjes veel meer lezen dan hun autochtone leeftijdsgenoten.

De bereidheid is er dus, nu nog de juiste match tussen lezer en boek. Jongeren die nog niet zo lang in Nederland zijn, lezen het liefst boeken uit en over hun herkomstland, uiteraard in zo eenvoudig mogelijk Nederlands. Sprookjes, volksverhalen, moppen maar ook informatieve boeken zijn in trek. ,,Alles draait om herkenning en erkenning'', zegt Castenmiller. Voor een school als het Nova College is het bestaande Nederlandstalige boekenaanbod te schraal. Waren er maar meer van zulke makkelijk leesbare boeken, over Angola, Sierra Leone of Ivoorkust.

Leerlingen van allochtone herkomst die al langer of al hun leven lang in Nederland wonen, lezen liever boeken die zich in Nederland afspelen. Met Turkse of Marokkaanse hoofdrolspelers, in een interculturele setting. Liever Schilderswijk (Den Haag) dan Taksim (Istanbul). En liever Sunil en Souad dan Sander en Simone.

Naast Carry Slee, koningin van de jeugdroman, is de Marokkaans-Nederlandse schrijfster Zohra Zarouali absoluut favoriet. Haar boeken gaan over herkenbare problemen van Marokkaanse meiden in Nederland. Snapt je Marokkaanse vriend wel dat je eerst je studie af wilt maken? Wat moet je doen als je verliefd wordt op een Nederlandse jongen, terwijl je ouders je willen uithuwelijken aan een neef?

Zarouali's boeken zijn overigens niet alleen populair bij Marokkaanse meiden. Samuel (16) uit Ghana is óók geïnteresseerd in haar 'Amel - een Marokkaans meisje in Nederland': ,,Ik wil weten wat een buitenlander in Nederland heeft ervaren. Omdat ik ook een buitenlander ben. Misschien kan ik iets leren.''

Zwakke lezers stijgen niet uit boven het niveau van de directe herkenbaarheid. Castenmiller: ,,Die lezen echt alleen over bijvoorbeeld Marokkaanse meisjes in Nederland; die kunnen geen stapje buiten hun eigen wereld zetten.'' Voor hen is de stap van een Marokkaans naar een Afghaans meisje al veel te groot.

Maar voor Veronique uit Pakistan (14) en haar Marokkaanse klasgenoot Khadija (16) is dat geen probleem. Enthousiast vertelt Khadija het verhaal na van 'Blauw is bitter' van Dirk Bracke, over een Filippijns meisje dat door haar vader verkocht wordt aan een pooier in Manila. Khadija: ,,Ik hou vooral van probleemboeken. Van vrolijke boeken leer je niks.''

Realistische boeken over eigentijdse problemen met herkenbare hoofdpersonen - in zulke algemene termen verwoord onderscheidt de voorkeur van Khadija, Veronique en Samuel zich in niets van die van hun autochtone leeftijdsgenoten. Het maakt niet uit of de wieg van hun ouders in Appingedam of Afghanistan stond: (jonge) lezers identificeren zich kennelijk graag met de personages in een boek.

Voor vmbo-leerlingen, niet de sterkste lezers, is die herkenbaarheid extra belangrijk. Maar uit een onderzoek van Cor Geljon en Dick Schram blijkt dat allochtone havo- en vwo-leerlingen óók graag boeken lezen met niet-westerse hoofdpersonen. Ook zouden zij graag boeken uit hun 'eigen' literatuur op hun lijst willen zetten, al dan niet in Nederlandse vertaling. De Nederlandse literatuur vinden ze meestal wat saaier: ,,Het gaat volgens hen vooral over de Tweede Wereldoorlog of over seks.'' (Stichting Lezen, 2000).

Goed opgeleide, jonge allochtonen uit de tweede en derde generatie raken steeds meer geïnteresseerd in de taal en cultuur van hun ouders. Het is een trend, beaamt Abderazak Sbaïti (46), directeur van het Arabische centrum voor kunst en cultuur El Hizjra in Amsterdam.

Sbaïti begon zijn gelijknamige boekhandel in 1985, omdat er voor Arabischtaligen in Nederland helemaal geen aanbod was. Vergelijkt hij toen met nu, dan vindt hij vooral de verandering in het leesgedrag van jonge Marokkanen opvallend: ,,Die komen nu steeds vaker voor boeken over hun eigen cultuur in het Nederlands.'' Overigens is nog geen tien procent van het boekenaanbod van El Hizjra Nederlandstalig, omdat er volgens Sbaïti niet veel meer te krijgen is. De kasten zijn vooral gevuld met Arabischtalige boeken, van bouquetreeksachtig tot kookboek en van Spinoza tot M rquez. Opvallend zijn de kasten met oorspronkelijk Arabische poëziebundels en boeken over de islam, vol stevige bandjes met gouden letters. Voor die boeken komen vooral de oudere klanten.

De bestsellerlijst van de winkel is al even heterogeen als de klantenkring. Sbaïti: ,,We hebben 'De langverwachte' van Abdelkader Benali de laatste tijd heel goed verkocht. En de Koran blijft een topper.''

Uitgevers komen regelmatig bij Sbaïti om raad. Het aantal niet-westerse allochtonen in Nederland zal, volgens de prognoses, van ruim 1,5 miljoen in 2002 groeien naar 2,3 miljoen in 2015. Zij nemen volgens het CBS bijna de hele bevolkingsgroei in Nederland voor hun rekening, van bijna 16 miljoen in 2001 tot 16,9 miljoen in 2015. Vooruitziende uitgevers breken zich al een tijd het hoofd over deze groeiende groep van potentiële, allochtone lezers. Wie zijn zij? En welke boeken willen zij lezen?

,,Wist ik het maar'', verzucht uitgever Joost van Schendel. Zijn uitgeverij Bulaaq is gespecialiseerd in het Midden-Oosten, met woordenboeken, vertaalde klassieke literatuur en veel non-fictie. Veel van deze boeken zijn (ook) bedoeld voor goed opgeleide Turken of Marokkanen, maar Van Schendel weet meestal niet of ze dat publiek bereiken.

Van een paar titels weet hij het wel: 'Geschiedenis van Marokko' (2002) bijvoorbeeld, een unicum in Nederland. ,,Er is onder Marokkanen een enorme honger naar kennis over het eigen land.'' Het allereerste Koerdisch-Nederlandse woordenboek daarentegen, door Bulaaq vorig jaar op de markt gebracht, werd uitbundig geprezen maar nauwelijks gekocht.

,,Ik ben nu met drie verschillende boeken over de Berberse taal en cultuur bezig. Want iedereen zegt: er is niks. Maar, denk ik dan, als puntje bij paaltje komt, wie gaat die boeken kopen?''

Van Schendel hoopt allochtone lezers te bereiken met Nederlandstalige boeken over hun oorspronkelijke cultuur. Een andere uitgever, die vanwege de 'concurrentiegevoeligheid' van zijn plannen niet met zijn naam in de krant wil, overweegt een andere, drastischer stap: boeken uitgeven in het Arabisch. Geen klassiekers of vertalingen, maar oorspronkelijk Arabischtalige boeken van moderne, Marokkaanse schrijvers.

Niet dat hij verwacht er veel van te verkopen. Veel Marokkanen in Nederland zijn tenslotte Berbers en die lezen lang niet allemaal Arabisch. Maar vanwege de positieve 'uitstraling' op de rest van zijn fonds.

Er is weinig onderzoek gedaan naar het lees- en koopgedrag van verschillende groepen allochtonen. Wim van Leeuwen van Stichting Speurwerk, het marktonderzoeksbureau van de boekenbranche, ontdekte wel dat moslims half zoveel boeken kopen als de gemiddelde Nederlander. Waarvoor natuurlijk heel veel verschillende verklaringen te bedenken zijn. Niet-westerse allochtonen hebben een kwart minder te besteden dan gemiddelde Nederlandse huishoudens. En het opleidingsniveau van de eerste generatie Turken en Marokkanen is laag. En het kan nuttig zijn te onthouden dat Turken en Marokkanen hun verjaardag niet vieren, en hierdoor ook minder boeken geven en krijgen. (Zie: Lourina de Voogd, 'Immigranten informeren. Lezen en tekstgebruik in meertalig perspectief'. NBLC, 2002).

Steeds meer bibliotheken bieden intussen Arabische, Turkse, Koerdische, Russische en Chinese boeken aan. Marijke Gröniger, coördinator anderstaligen van Biblionet: ,,Wij zijn er om mensen te informeren. En als dat in het Arabisch moet, dan is dat zo.'' De bibliotheek van Den Haag heeft bijvoorbeeld een collectie van tachtigduizend Arabischtalige en bijna negentigduizend Turkse boeken. De titels zijn zeer divers: van boeken over terrorisme en 11 september in het Arabisch tot Ludlum in het Turks.

,,Ik lees heel weinig Nederlands, ik schaam me een beetje'', zegt Nurten Aykanat (44),

literatuurdocente van de Turkstalige leeskring Umut. Het is warm en gezellig in de bibliotheek van Utrecht, er wordt gelachen en gedebatteerd. Zes keer per jaar komen de deelnemers hier bij elkaar, om een oorspronkelijk Turkstalig literair werk te bespreken. Bijvoorbeeld de nieuwste, nog niet in het Nederlands vertaalde roman van Orhan Pamuk. Aykanat:,,Ik heb niet veel tijd om een boek te lezen en als ik Nederlands lees moet ik daar extra aandacht aan besteden. Ik geniet als ik Turks lees.'' Voor de meesten van deze Turkse intellectuelen, die hun opleiding grotendeels in Turkije hebben gehad, vormt de Nederlandse taal dus nog altijd een flinke barrière.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden