Ze kunnen best met geld omgaan

reportage | Workshops op scholen moeten jongeren leren schulden te voorkomen. De wetenschapper weet nog niet of dat werkt, de studenten wel.

Ibrahim (22) heeft een vervelende ervaring gehad met geld. Een maat van hem had cash nodig. Voor de huur, verzekeringen. Levensonderhoud. Dus Ibrahim schoot hem wel even wat voor. Maar die 2500 euro heeft hij nooit meer teruggezien. "Telefoon niet meer opnemen, niet meer afspreken", zegt Ibrahim schouderophalend. Balen, inderdaad. "Maar van dat soort dingen leer je ook."

Op een woensdagmiddag vraagt budgetcoach Elssien Hamizadeh een klas vol jongens van mbo-4 autotechniek naar hun ervaringen met geld. En schulden. Met deze 'budgetles' trekt stichting Weet Wat Je Besteedt langs scholen om jongeren te waarschuwen voor de problemen die schulden kunnen geven. De stichting doet vandaag het Haagse ROC Mondriaan aan. Je in de schulden steken is zo gebeurd, er vanaf komen is een ander verhaal.

In Nederland hebben momenteel 163.000 jongeren van 15 tot 24 jaar te maken met grote of kleinere betalingsproblemen. Van een paar tientjes achterlopen op je telefoonrekening, tot gokschulden van tienduizenden euro's.

Mbo'ers zijn het meest kwetsbaar, zien de budgetvoorlichters van het Nibud. "Vooral wanneer zij op zichzelf gaan wonen, krijgen mbo'ers fors meer schulden", zegt wetenschappelijk medewerkster Tamara Madern. Van alle mbo'ers heeft 23 procent een betalingsachterstand of lening, van gemiddeld 2450 euro. Daarbij gaat het veelal om leningen bij ouders of kennissen. Bij thuiswonenden ligt dat percentage op 15 procent.

Juist het feit dat deze groep veelal werkt naast de opleiding, verklaart die kwetsbaarheid, meent Madern. "Zolang ze nog goedkoop thuis wonen, wennen ze aan het kopen van leuke dingen. Later komen er vaste lasten bij zoals huur en zorgverzekering. Ze moeten dan bezuinigen op die fun-uitgaven, maar dat gebeurt te weinig." Ook kunnen mbo'ers, door hun inkomsten, vaak op jonge leeftijd al rood staan of een creditcard aanvragen.

Dus waarschuwt Elssien Hamizadeh de eerstejaars autotechniek vandaag voor schulden. Door een filmpje te laten zien, door ze een test te laten maken, en door met ze te praten over wat ze uitgeven. Kun je bijvoorbeeld niet beter boterhammen meenemen, in plaats van dagelijks naar de McDonald's aan de overkant te gaan?

Veel studenten in deze klas komen met de eigen auto naar school. Zo rijdt Faoud dagelijks van Leiden naar Den Haag. "Man, ik ben per week bijna vijftig euro aan benzine kwijt", roept hij. "Ach juf, zijn auto zuipt gewoon", roept een ander.

"Iedereen neemt dus de auto, hier?", vraagt Hamizadeh. Tja, ze staat voor een klas vol automonteurs-in-opleiding. "Maar jullie hebben toch ook een OV-kaart?" Iemand grinnikt. "Maar met de auto zijn we sneller. En tijd is ook geld, mevrouw."

Bij het invullen van een testje gromt Ashwen. Vooral bij de 'gemiddelde uitgaven aan mobiele telefonie', dat is per week zo'n zes euro. Hij is wel wat meer kwijt. "Ik ben zwaar opgelicht door Vodafone. Ik betaal 65 euro in de maand, voor dingen die ik eigenlijk gewoon niet nodig heb." Hamizadeh: "Vraag je bij dat soort dingen toch eens af: waarom moeten we allemaal de nieuwste toestelletjes?"

Tja, waarom? Nadja Jungmann, lector schulden en incasso aan de Hogeschool Utrecht, ziet dat jongeren tegenwoordig veel te makkelijk met geld omgaan. "Mijn studenten houden wel eens budgetspreekuur op mbo-scholen. Daar zijn studenten met schulden van vijf tot negenduizend euro geen uitzondering. Los van hun studieschuld. Wanneer de deurwaarder zich daarmee gaat bemoeien, zijn die bedragen niet meer in te halen."

Volgens Jungmann hebben we een maatschappelijk klimaat geschapen waarin het normaal is mee te doen aan rages, modes. Waarin het normaal is de nieuwste telefoons, laptops en scooters te hebben.

"Jongeren zijn gevoelig voor trends. Ze sluiten voor het nieuwste mobieltje een tweejarig abonnement af. Maar na anderhalf jaar willen ze weer de nieuwe, en sluiten alvast een tweede abonnement af. Daarbij hebben ze nog een scooter op afbetaling. En geen buffer. Als ze dan hun bijbaantje verliezen, wordt dat echt een probleem."

En daarbij komt de zorgpremie, voor veel jongeren nog iets abstracts. "Boven de achttien ben je verplicht premie te betalen, maar lang niet alle jongeren hebben dat door. Na zes maanden niet betalen wordt die premie ingehouden op je inkomen. Er komt een boete bij. Dan denken ze, dan betaal ik even de telefoonrekening niet. Of ik leen wat bij vrienden. Of ze stoppen elders weer even met betalen."

Ergo: de aanloop naar dit soort opstapelende schulden 'is zo'n hinkstapsprong', zegt Jungmann. Dat kun je gewoon stom noemen, maar er speelt nog iets anders mee: de opvoeding. Daar is nog een wereld te winnen.

Jungmann: "De kwaliteit van financiële opvoeding lijkt er de afgelopen jaren niet beter op geworden. Kinderen krijgen bijvoorbeeld minder vaak zakgeld dan vroeger. Jammer, want dat zakgeld leert kinderen dat geld een schaars goed is. Dat sparen kan lonen. En dat wachten met iets kopen niet betekent dat je iets niet krijgt."

Verwend is een groot woord, maar ouders lijken tegenwoordig veel losser met geld om te gaan dan vorige generaties. "En kinderen zijn vaak de hobby's van hun ouders. Aan hobby's besteden we veel geld. Als kinderen iets graag willen, krijgen ze het ook vaak."

En dan is er nog het schoolplein. "Als een kind van zeven of acht op school ziet dat vriendjes Lego en Playmobil krijgen, wil het dat ook. Dat blijft hetzelfde wanneer ze met iPhones of dure Uggs rondlopen." Scholen kunnen tegenspel bieden. "Er zijn bijvoorbeeld scholen waar docenten keihard werken om géén aandacht te besteden aan luxe merken. Dat helpt."

Het soort workshops waarmee een stichting als Weet Wat Je Besteedt langs ROC's gaat, vindt Jungmann in beginsel goed. Ze zijn wetenschappelijk onderbouwd, en leggen de nadruk op de houding van jongeren. "Geheel in lijn met sociaal-wetenschappelijke inzichten."

Maar wat deze lessen opleveren, is nog onbekend. "Stel je krijgt drie gastlessen op school. En thuis krijg je na wat zeuren alles wat je wilt; wat heeft dan meer effect?" zegt Jungmann. "Bovendien zijn er miljoenenbedrijven die ons verleiden de nieuwste gadgets te kopen. Wat is de waarde van die gastlessen tegenover de thuissituatie gecombineerd met een boodschap van koopdit-koopdit-koopdit?" De effecten van dergelijke workshops gaat Jungmann binnenkort onderzoeken.

Op het ROC Mondriaan heeft de workshop wel zin, vinden de leerlingen. Ze staan toch even stil bij wat ze allemaal uitgeven. "Voorkomen is beter dan genezen. In die zin helpt het wel", zegt Faoud. "Maar ik heb geen geldproblemen, ik ken ook niemand die in de schulden zit. Bij mijn vrienden is lenen taboe."

Ibrahim denkt dat hij zijn geld wel zal terugzien, ooit. "Anders toch gewoon op de harde manier."

Hoe komt het dat iemand als zijn vriend in de problemen is gekomen en even 2500 euro nodig heeft? "Je moet gewoon een beetje discipline hebben. En sommigen hebben dat nu eenmaal niet", zegt Ibrahim.

Week van het geld
Volgende week is het de week van het geld. Het platform 'Wijzer in Geldzaken' organiseert dan een projectweek voor het basisonderwijs. Er zijn gastlessen van mensen uit het bank- en verzekeringswezen. Er is speciaal lesmateriaal beschikbaar, en een zakgeldcontract voor ouders. Kinderen kunnen een pensioenworkshop krijgen. Ook is er een theatervoorstelling voor ouders over financiële opvoeding.

"Het gaat volgende week voornamelijk over budgetteren", zegt een woordvoerder. "Over zakgeld: zou je dat niet opzijzetten om iets groters te kopen? Maar het is breder: we hebben het ook over wat er precies achter de pinautomaat schuilgaat."

Vorige maand vroeg de schuldhulpverlenerskoepel NVVK samen met stichting Weet Wat Je Besteedt al extra aandacht voor jongeren en schulden. En 3FM-dj's Barend en Wijnand probeerden in februari met 45 euro per week rond te komen. En nu dus een hele geldweek. Waarom is het zo belangrijk? "Omdat omgaan met geld een basisvoorwaarde is om te functioneren in de maatschappij", zegt de woordvoerder van Wijzer in Geldzaken. "Door kinderen op jonge leeftijd financiële vaardigheden bij te brengen, hebben ze daar later profijt van: jong geleerd is oud gedaan."

Je kunt je lunch in de winkel aan de overkant kopen, of een goedkope boterham van huis meenemen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden