Ze groeten elkaar weer, in Guimarães

Guimarães is dit jaar de Europese Hoofdstad van Cultuur. De titel is goed voor het stadsherstel én de gemeenschapszin van Portugese stadje.

Op het Largo da Oliveira nemen drie heren de voetbaluitslagen door. Aan balustrades in de Rua de Santa Maria hangen dames hun wasjes te drogen in de ochtendzon. Vanuit een stoffig vertrek in dezelfde straat verkoopt een winkelier kanaries in kooitjes. Tijdens de renovatiewerkzaamheden van de jaren tachtig moet hij hoofdschuddend hebben gezegd: sla mij maar over.

Op het oog is Guimarães een kalm stadje, zoals er meer zijn in Noord-Portugal- onbewogen, nog niet platgetreden door toeristen. Pas na twee keer kijken vallen de hartjes op. Ze zijn overal: bont versierde, kartonnen harten, door het stadsbestuur kwistig uitgedeeld aan alle middenstanders. De bloemist versierde zijn hart met plastic bloemen, de eigenaar van het koffietentje dat van hem met koffiebonen, de souvenirverkoper ging aan de slag met flarden cadeaupapier. De barbier plakte een scheermesje op zijn hart en hing het op in zijn etalage.

Het hart - een kwartslag naar rechts gedraaid is het de letter G - is het symbool van Guimarães als Capital Europeia da Cultura; Culturele Hoofdstad van Europa. Samen met het Sloveense Maribor draagt Guimarães die titel nog tot het einde van het jaar.

De benoeming gaf Guimarães zijn kleuren, zijn glans en zijn trots terug. Had João Campos, de jonge designstudent die de wedstrijd om het ontwerpen van het logo won, kunnen bevroeden dat zijn hartjes zich als een virus over het stadje zouden verspreiden?

Guimarães heeft nog geen vijftigduizend inwoners. Toch kent elke Portugees het: Guimarães is de geboorteplaats van Portugals eerste koning, Afonso Henriques. Aqui nasceu Portugal, 'hier werd Portugal geboren' staat in witte letters op de stadsmuur aan het Largo do Toural. Het is een kreet als 'I amsterdam' bij het Amsterdamse Rijksmuseum: wie van buiten de stad komt, wil ermee op de foto.

Vroeger welvarend vanwege zijn leer- en textielindustrie, raakte Guimarães halverwege de vorige eeuw in het slop. De ene na de andere fabriek sloot haar deuren. Eind jaren zeventig was Guimarães "een verdrietige, vergeten stad", zegt Francisca Abreu, manager van het culturele jaar. "De enkele stadsrondleiding die er plaatsvond, voerde om de historische stadskern heen, want binnen de stadsmuren was het een armoedig zootje." Van een culturele agenda kon al helemaal geen sprake zijn, op een enkel muzikaal optreden tijdens de zomermaanden na. Van oktober tot mei was Guimarães in diepe winterslaap.

Laat staan wat je kunt laten staan, was het voor die tijd ongebruikelijke motto van architect Fernando Tavora. Hij leidde het stadsherstel in de jaren tachtig. Guimarães kreeg een stadhuis, een bibliotheek en een historisch stadscentrum dat de lokale bevolking graag aan zijn bezoekers toonde. De aanvankelijk traag op gang gekomen renovatie wierp haar vruchten af: sinds 2001 staat de historische stadskern van het stadje op de werelderfgoedlijst van Unesco.

In 2009 werd Guimarães verkozen tot Culturele Hoofdstad van Europa van 2012. De 111 miljoen euro die de stad kreeg van de Portugese staat en de Europese Unie - de crisis snoepte er elf miljoen vanaf - wordt geïnvesteerd in kunst, maar vooral in stadsvernieuwing. Het zuidelijkste stadsdeel, het centrum van de voormalige leerindustrie, wordt zo snel geschilderd, gelakt en betegeld dat het zelfs voor de locals niet bij te houden is.

In de Ramada-fabriek, een voormalige leerfabriek die in 2005 dichtging, is nu het Design Institute gehuisvest, de ASA-fabriek is tot broedplaats omgebouwd, met een auditorium, een café en expositieruimte. Nu verkopen er pas twee ontwerpers hun waar, maar de verwachtingen voor 'straks' zijn hooggespannen.

Écht grote namen staan er voor dit jaar niet op het programma, zegt Francisca Abreu. "Het belangrijkste is dat zoveel mogelijk mensen meedoen, in plaats van een paar wereldberoemde, peperdure artiesten." Alles draait om samenwerking: tussen professionals en amateurs, tussen Portugezen en niet-Portugezen, tussen hoog- en laagopgeleiden. Een serie workshops bereidde de inwoners voor op de komst van duizenden toeristen naar de stad.

De organisatie knipte het culturele jaar in vieren, om met de opening van elk nieuw seizoen een reden te hebben elkaar te ontmoeten. Elke nieuwe cyclus begint met een show van de beroemde Spaanse (Catalaanse) locatietheatergroep La Fura dels Baus, waarbij ook de lokale bevolking een rol speelt. "Prachtig", dat stadsherstel en die goedgevulde culturele agenda, zegt stadsgids Vitor Marques, "maar belangrijker nog is het feit dat we elkaar weer groeten. Allemaal een resultaat van de metamorfose die de stad onderging."

'Tu fazes parte' is de slogan die de van oorsprong Braziliaanse reclamemaker en publicist Edson Athayde bedacht voor de Europese hoofdstad: 'Je doet mee.' De slogan en het logo zijn in de ziel van de mensen gaan zitten. De juwelier verkoopt een Guimarães-sieradenlijn, pastelaria Pavico bakt hartjeskoekjes, winkelpersoneel draagt een speldje met het logo.

Eu faço parte, 'ik doe mee', zegt het speldje.

Nos fazemos parte, 'wij doen mee', meldt de lichtkrant van de stadsbus.

Helder Guimarães, de lokale tatoeage-kunstenaar, doet ook mee. Bij de opening van het culturele jaar tatoeëerde hij twee uur lang het symbool van Guimarães, gratis, voor wie maar wilde. Zestig tatoeages moest hij zetten.

Nu hij nog slechts tegen betaling tatoeëert, komt niemand meer voor het logo. Liefhebbers wachten wel tot hij weer gratis kantoor houdt. En dat komt nog wel, zegt Helder Guimarães. Zijn stadgenoten hun identiteit onder de huid graveren, dat doet hij graag voor niets.

Culturele Hoofdstad van Europa
Programma

In totaal vinden dit jaar meer dan achthonderd evenementen plaats in Guimarães, variërend van theater, dans en muziek tot beeldende kunst. Het volledige programma, dat nog tot 21 december duurt, staat op www.guimaraes2012.pt. Kijk ook op www.visitportugal.com.

Reizen naar Guimarães

Luchtvaartmaatschappij TAP Portugal vliegt dagelijks van Schiphol naar Porto, in tweeënhalf uur. Van Porto is het drie kwartier rijden naar Guimarães.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden