Necrologie

Zbigniew Brzezinski 1928-2017: Man van de harde lijn

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

De voormalig nationale veiligheidsadviseur Zbigniew Brzezinski had maar vier jaar om echt een stempel te drukken op het Amerikaanse buitenlandse beleid. Maar in de tijd dat Brzezinski (1928-2017) voor president Jimmy Carter werkte, werd geschiedenis geschreven op zo'n beetje alle terreinen waar de VS nu nog mee worstelen.

Bas den Hond

Voordat Carter hem benoemde, had Brzezinski de toekomstige president zelf een opstapje gegeven. Hij introduceerde de toenmalige gouverneur van Georgia in de Trilaterale Commissie, een praatgroep voor politici en zakenlieden uit Noord-Amerika, West-Europa en Japan. Dat hielp Carter bij de presidentsverkiezingen van 1976.

Brzezinski was op dat moment een succesvol academicus en auteur. Hij groeide vanaf zijn tiende jaar op in Canada, waar zijn vader consul-generaal van Polen was. Het gezin bleef er na de Duitse en Russische invallen in Polen in 1939. Later promoveerde hij aan de Harvard-universiteit en gaf er een tijd les, samen met Henry Kissinger.

Ze waren concurrenten voor een professoraat - Kissinger won en Brzezinski verhuisde naar de al even prestigieuze Columbia-universiteit. Onder Carter draaide hij in veel opzichten het beleid terug dat Kissinger onder president Richard Nixon had ontwikkeld.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Zbigniew Brzezinski  Beeld REUTERS
Zbigniew BrzezinskiBeeld REUTERS

Détente

Hij was tegen de politiek van détente (ontspanning) met de Sovjet-Unie, en pleitte juist voor het aanhalen van de banden met landen in Oost-Europa en het benadrukken van mensenrechten. Toen Sovjet-troepen in 1979 Afghanistan binnenvielen, werden mede op zijn advies islamitische strijdgroepen - waaronder Al-Qaida - van wapens voorzien.

Ook in andere regio's koos hij vaak voor een harde lijn. Toen het regime van de Sjah in Iran wankelde, pleitte hij voor militaire steun, om te voorkomen dat islamisten de macht zouden grijpen. Toen dat laatste in 1979 gebeurde en een groot aantal Amerikanen in de ambassade in Teheran werd gegijzeld, drong hij er op aan ze gewapenderhand te bevrijden. Het mislukken van die actie droeg bij aan Carters verlies van de verkiezingen van 1980.

Maar een nietsontziende houwdegen was Brzezinski niet. Tijdens zijn adviseurschap werden de Camp David akkoorden gesloten tussen Israël en Egypte, een overeenkomst met de Sovjet-Unie getekend over de beperking van kernwapens, en diplomatieke betrekkingen aangeknoopt met China.

Na zijn vertrek uit de politiek werd Brzezinski weer een commentator, en incidenteel adviseur van latere presidenten. Hij was tegen de inval in Irak in 2003 en gaf het buitenlandse beleid van George W. Bush een zware onvoldoende. Hij had hoge verwachtingen van Barack Obama, maar vond diens buitenlandse beleid uiteindelijk te passief. Trump was het onderwerp van zijn laatste, tweet, op 4 mei: "Doordacht Amerikaans leiderschap is het sine qua non van een stabiele wereldorde. Maar het eerste ontbreekt, terwijl het met het laatste slechter gaat."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden