Zappend door de geschiedenis van de techniekfilosofie

Coen Simon (samenstelling en inleiding): Een stok om mee te denken. De techniek van filosofen. Uitgeverij Nieuw Amsterdam. 304 blz euro19,95

****

De samensteller

Coen Simon (1972) is filosoof en publicist. Lezers van Trouw kennen hem als schrijver van feuilletons, essays en columns. Van zijn hand verschenen zeven boeken, waaronder 'Waarom we onszelf zoeken maar niet vinden', 'Zo begint iedere ziener' en 'Wachten op geluk'. In 2012 ontving hij voor 'En toen wisten we alles' de Socrates Wisselbeker voor het meest prikkelende filosofieboek.

Stelling van dit boek

Titel en ondertitel van het boek zijn een beetje misleidend. Het boek gaat niet over de techniek van filosofen, de techniek waarmee filosofen denken, maar geeft een overzicht van wat filosofen over techniek hebben gedacht.

Afgezien van deze onhelderheid op het eerste gezicht, is er weinig op dit boek aan te merken. Het is een bloemlezing van stuk voor stuk lezenswaardige teksten, beginnend bij Plato en eindigend bij hedendaagse denkers als Peter Sloterdijk en Slavoj Žižek. Fragmenten van Daniel Dennet, Luciano Floridi, Georg Simmel en John Searle werden speciaal voor deze bundel vertaald.

Als er een rode draad is, is het deze: met de introductie van een nieuwe techniek ondergaat ook de mens zelf een verandering.

Met Helmuth Plessner (van wie een fragment trouwens niet had misstaan) gaat Simon er vanuit dat de mens 'van nature kunstmatig' is. 'De mens is nooit zonder technische middelen in deze wereld geweest', schrijft Simon in de algemene inleiding. 'Vanaf de eerste stok die werd opgeraapt om mee te slaan werd techniek onze tweede natuur. En met zijn kunstmatige natuur wordt de mens bij iedere techniek ook een andere mens, in een andere wereld.'

Mooiste zin

Moeilijk te kiezen, bijna elk fragment bevat mooie en verrassende inzichten. J. Goudsblom die in een paar bladzijdes laat zien hoe de omgang met vuur ons getemd heeft? 'De domesticatie van het vuur was ook een vorm van 'zelf-domesticatie' of 'civilisatie'.' Of Žižek, met zijn waanzinnige duiding van de lachband? 'Dit maakt het 'ingeblikte gelach' zo verontrustend: mijn intiemste gevoelens kunnen radicaal worden geëxternaliseerd, ik kan letterlijk 'lachen en huilen door een ander'.'

Onbegrijpelijke zin

Die zijn er nauwelijks. De ene filosoof schrijft toegankelijker dan de andere, maar in een bundel als deze duurt het nooit zo lang, dus als het even wat taaier is ben je er zo weer van af. En Coen Simon heeft een scherp oog voor wat leesbaar en relevant is. Omdat hij zich beperkt tot verhalen over concrete fenomenen (het schrift, de kruik, het tennisracket) wordt het nergens vaag. Bovendien verlaagt hij de drempel nog door per fragment enkele inleidende alinea's toe te voegen.

Reden om dit boek niet te lezen

De bloemlezing geeft, hoe kan het ook anders, een fragmentarisch beeld. Voor lezers die niet houden van korte stukjes kan dit vervelend zijn. Als je er net lekker in zit, is het alweer afgelopen en beland je in een nieuw betoog. Een beetje het gevoel dat nieuwe technologie ook wel eens kan oproepen.

Reden om dit boek wel te lezen

'Een stok om mee te denken' biedt een uitstekende kennismaking met techniekfilosofie. Juist omdat het de verwevenheid van mens en techniek op zo veel manieren laat zien, bekeken door denkers in verschillende tijden. Het mooie is bovendien dat de afwisselende fragmenten op elkaar doorwerken en onvermijdelijk een geheel gaan vormen, waarbij de lezer veel vrijheid heeft om zelf verbanden te zien. De bijzonder knappe bespiegeling van Roger Scruton over muziek, ruimte en eeuwigheid krijgt bijvoorbeeld een verrassend vervolg in René Munniks betoog over de fonograaf.

Zoals Simon terecht opmerkt, kan juist de reflectie op ouderwetse technieken ons met frisse ogen laten kijken naar de nieuwste vindingen. De voor ons ronduit lachwekkende angsten voor 'treinziektes' die mensen meenden te krijgen na de introductie van de trein, beschreven in een fragment van Petran Kockelkoren, doen je wel twee keer nadenken voordat je weer eens speculeert over de gevaren van de digitalisering.

Trouw tipt filosofie

1. Discipline Marli Huijer

2. Een stok om mee te denken Coen Simon

3. Mijn leven is mooier dan literatuur Jannah Loontjens

4. Kunstmatig van nature Jos de Mul

5. Hoofddoek hoofdzonde? Ludo Abicht e.a.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden