Zappen door de filosofie

De allereerste Nacht van de Filosofie, afgelopen zaterdag in Felix Meritis, Amsterdam, trok 700 bezoekers-op-zoek. Ze konden meedenken, meefilosoferen, luisteren naar debatten en lezingen, klappen voor prijswinnaars, en op de filosofa liggen. Alle grote levensvragen kwamen langs. En zelfs de dj en de toiletjuffrouw bleken niet van de straat. Trouw zapte mee door de diepzinnigste nacht van het jaar en sprak met wijsgeren en publiek. Een reportage.

Even na achten, Shaffyzaal, het grote scholierendebat. Filosofiedocent Huib Schwab, strak in het pak, zegt waar de jury straks op zal letten: de teams moeten 'respect' voor elkaar tonen, 'inhoudelijke diepgang' laten zien, 'verschillende argumenten' beproeven, en blijk geven van 'humor en relativeringsvermogen'.

Eerste stelling: ons koningshuis is in strijd met de vooronderstellingen van de Verlichting. Het Amsterdamse Montessorilyceum moet tegen zijn, het Amstelveense Herman Wesselingcollege vóór.

,,Een koningin die is gestuurd door God, dat kan niet'', vindt het Montessori.

,,Waarom zou je iets afschaffen waar veel mensen baat bij hebben?'', zegt de woordvoerder van het Herman Wesseling, trui nonchalant over de schouders. ,,Het is het volk dat de monarchie in stand houdt.''

Volgende stelling: reclame wakkert de consumptiedrift aan. Het Herman Wesseling kan zich er helemaal in vinden. ,,Dash en Ariël en dat hele maandverbandverhaal - het doet meer kwaad dan goed.''

,,Dan heb ik een vraag voor je'', zegt het meisje van het Montessori, donkere bril, paardenstaart, zwarte rok, sneakers. ,,Wat is de aangerichte schade?''

Daar heeft het Herman Wesseling niet van terug. Of de debaters ook filosofische argumenten hebben, wil Huib Schwab weten. Ja-aa, zegt het Montessorimeisje. ,,Je moet je ook afvragen bij wie de verantwoordelijkheid ligt.''

,,Welke filosoof is dat?'' vraagt Huib Schwab.
,,Uhm'', zegt het meisje. ,,Oké, die filosoof die zei: leven is altijd bewust keuzen maken.''
,,Sartre!'' klinkt het uit de zaal.
,,Oké, Sartre'', zegt het meisje.
,,Wij hebben geen filosofie op school'', zegt haar opponent verontschuldigend.

Enkele rondes en stellingen later roept de jury het Montessorilyceum uit tot winnaar. Met nonchalant gemak neemt de woordvoerster de prijs in ontvangst.

***

In de Concertzaal is het warm en druk. Op het podium twee oudere mannen: Rüdiger Safranski en Harry Mulish spreken over 'het kwaad'. Diepzinnige Duitse strofen zwerven door de ruimte: ,,Het kwaad is de chaos, de vernietiging, de verstoring'', zegt Safranski. ,,Wat 11 september opnieuw duidelijk maakt, is dat de mens voor de vernietiging kan kiezen. Sociaal-economische factoren verklaren de aanslagen niet.''

Harry Mulisch heeft een iets andere visie. ,,De techniek is het einde van de religie'', zegt hij. Gespreksleider Erno Eskens knikt. Oud-minister Hans van Mierlo luistert aandachtig naar zijn vriend Harry. In de zaal is een aantal mensen in slaap gevallen.

Op de gang, na afloop, vertellen twee filosofen geen enkele moeite te hebben gehad om wakker te blijven. Prachtig vonden zij het hoe Safranski de hoofdthema's wist samen te vatten uit zijn boek 'Het Kwaad of het drama van de vrijheid'. Ook Erno Eskens is enthousiast: ,,Dat die twee reuzen hier zitten te praten. Dat is op zichzelf al fantastisch.''

***

Zelfs de nederigste aller menselijke handelingen heeft tijdens de Nacht van de Filosofie niveau. Wie zich even terugtrekt op de toiletten hoort een prettige stem passages voorlezen uit Nietzsche's 'Voorbij goed en kwaad'.

Op het tafeltje van de wijsgerige toiletjuffrouw staat een schattig beeldje van Aristoteles. Passanten wassen hun handen extra lang, gul doneren ze euro's op het overvolle schoteltje. En zonder uitzondering verlaten ze de ruimte met een glimlach om de lippen.

***

Zuilenzaal. De piepkleine Hongaars-joodse filosofe Agnes Heller kan zeker driemaal uit haar gesprekspartner, de journalist Michaël Zeeman. Met haar diep gegroefde, door het leven getekende gezicht onder zachtoranje geverfd haar straalt de bijna 73-jarige een opvallende levendigheid uit.

Hun gedachtewisseling zal over haar leven gaan, onlangs in kaart gebracht door János Köbànyai in 'De aap op de fiets'. Zeeman: ,,Waarom moest iemand anders uw autobiografie schrijven? Is dat niet een beetje vreemd?''

,,János Köbànyai kwam mij interviewen. Het zou een artikel worden van dertig pagina's. Maar hij hield nooit meer op. Wekenlang sprak hij met mij; zo dijde het ongemerkt uit tot een interview over mijn hele leven.''

Heller ervoer aan den lijve zowel de gruwelen van het fascisme als de vernederingen van het communisme. In haar steeds persoonlijker geworden filosofie is Heller inmiddels alle -ismen voorbij. Zeeman: ,,Filosofie lijkt bij u te beginnen bij persoonlijke ervaringen, niet bij een systematische filosofische benadering. Is dat niet problematisch?''

Juist niet, meent Heller. ,,Academische filosofie is tweedehands -een vaardigheid die je nog niet tot een filosoof maakt. Het zijn mijn persoonlijke herinneringen, die ik interpreteer in een filosofisch kader: wat is er gebeurd en wat was mijn verhouding daartoe? Ik werd filosoof om te begrijpen hoe de holocaust had kunnen plaatsvinden, waarvan ik als jong meisje de gruweldaden heb ondervonden. Ik wilde weten hoe het mogelijk is dat mensen zulke dingen kunnen doen en hoe het kan dat de geschiedenis mensen de gelegenheid bíedt ze te doen.''

Een antwoord heeft ze niet gevonden. ,,Inmiddels heb ik de vraag omgedraaid. Goede mensen bestaan. Hoe zijn zij mogelijk? Maar opnieuw: ook daar heb ik geen antwoord op. Wel vind ik het beginpunt van mijn vraagstelling optimistisch. Het kwaad is zeker niet interessanter dan het goede, al lijkt dat altijd zo.''

***

Luuk van Middelaar - spraakmakend was onlangs zijn essay 'Et voilá, de moderniteit' in Trouw - veroorzaakt een beschaafd stoelengevecht in de Shaffyzaal. De jonge filosoof blijkt een publiekstrekker. Zelf zit hij er een beetje bedrukt bij - alsof hij wel leukere dingen kan bedenken dan voor een zaal debatteren met oudere heren.

Luuk van Middelaar ziet, kort samengevat, geen kwaad in globalisering. Zijn twee opponenten zijn aanhangers van de gedachte dat een en ander meer kwaad doet dan goed. Vaart wil er maar niet inkomen, en na een kwartiertje heeft een vrouw uit de zaal er genoeg van. ,,Meneer Vink!'', zegt ze tegen de gespreksleider. ,,Ik kom hier voor een debat met Luuk van Middelaar. Wanneer gaat het beginnen?'' Het publiek gromt instemmend. ,,Oké'', zegt Jaffe Vink. ,,We gaan korter.'' Waarna de mannen elkaar nog een tijdlang onoverbrugbaar om de oren slaan met cijfers en visies - voor een langzaam leeglopende zaal.

***

In de Concertzaal gaat het gesprek over vooruitgang in de kunst. Bestaat zoiets? Filosoof Maarten Doorman gelooft niet dat er vooruitgang in de kunst bestaat. Toch vindt hij het belangrijk om 'een vooruitgangsvisie' te hebben. ,,Je moet niet alles overboord zetten'', zegt hij. ,,Een goed criticus blijft vragen: wat voegt het kunstwerk toe aan alles dat al bestaat?''

***

In de Zuilenzaal lijkt er geen einde te komen aan het juryrapport dat de winnaar van de Socrates Wisselbeker 2001 voor het Beste Filosofische Boek zal onthullen. Natuurlijk was de keuze 'niet eenvoudig', en vanzelfsprekend 'kan er maar één de winnaar zijn', wat uiteraard niet betekent dat - en dan blijken de wandelganggeruchten te kloppen: Michiel Leezenberg is de uitverkorene. Zijn 'Islamitische filosofie. Een geschiedenis' is een 'uiterst actueel' boek en zal volgens de jury ongetwijfeld een onmisbaar naslagwerk blijven.

De laureaat zelf zucht diep als hij zijn naam hoort noemen. Houterig kust hij de juryvoorzitter, onhandig poseert hij met Wisselbeker voor de fotografen.

Michaël Zeeman nodigt hem achter de interviewtafel. Laatste vraag: of de winnaar ook kennis heeft genomen van de vier andere genomineerde boeken? ,,Ik moet bekennen'', zegt Leezenberg zacht, ,,ik ben zo met onderwijs bezig geweest de laatste tijd dat ik ze niet gelezen heb.'' Michaël Zeeman: ,,U komt niet toe aan het lezen van boeken? Dat lijkt mij een mooie diagnose van de huidige stand van zaken op de universteiten.''

***

Teekenzaal. Praktisch filosofe Miriam van Reijen houdt van de stevige aanpak. Deelnemers aan het door haar in banen te leiden socratisch gesprek die al te zelfingenomen aan het leuteren slaan kapt ze resoluut af. ,,We hebben maar een uur.'' Dat is twee uur minder dan ze gewend is in haar filosofisch café in Breda.

Het programma vermeldt dat het debat over emoties zal gaan. Daar kijkt Van Reijen van op. ,,De essentie van een socratisch debat is juist dat het onderwerp ter plekke, na een inventarisatie van suggesties, op democratische wijze wordt gekozen.''

De zaal is tjokvol. Er zitten opvallend veel jongeren. De door ene Pieter ingebrachte stelling -'denken en voelen sluiten elkaar uit'- scoort de meeste stemmen. We gaan het dus tóch over emoties hebben. Pieter heeft er moeite mee zijn met veel bravoure geponeerde stelling toe te lichten. Eigenlijk blijkt ze meer als een vraag bedoeld: ís het zo dat denken en voelen elkaar uitsluiten?

De ene na de andere debater meldt zich bij de loopmicrofoon: 'Denken en voelen doe je tegelijk'. 'Denken gaat vooraf aan voelen.' 'Nee', eerst voel je en dan denk je; denken is een interpretatie van voelen.' En zo gaat het nog even door, tot 'moderator' Van Reijen ingrijpt. ,,De meest filosofische vraag die we in dit stadium kunnen stellen lijkt mij die naar de begripsverheldering: wat verstáán we eigenlijk onder voelen en denken?''

Opnieuw is het dringen bij de microfoon: 'Voelen is leeg zijn'. 'Voelen is waarnemen en denken is reflecteren daarop'. 'Voelen is een zintuigelijke prikkeling en alles wat daarop volgt is denken'.

De sfeer is geanimeerd; de debaters hebben er lol in, maar ineens is het uur om. ,,We komen er niet uit,'' concludeert de moderator, ,,maar dat is ook niet de bedoeling van het socratisch gesprek. Het niet meer zo zeker weten is een vooruitgang in wijsheid, aldus Socrates.'' Tegen Pieter: ,,Heeft het gesprek je iets opgeleverd?'' ,,Daarover heb ik de hele tijd nagedacht.'' ,,En hoe voelde dat?'' ,,Ik werd er zenuwachtig van.'' Een vertwijfelde ziel verlaat roepend de zaal: 'Ik zoek Socrates, ik zoek Socrates'.

***

Geen vooruitgang meer in de Concertzaal. De discussie tussen Paul Cliteur en Christian Parmentier over dierenrechten zit muurvast. Cliteur -genomineerd voor de Socrates Wisselbeker voor zijn boek 'Darwin, dier, en recht'- vindt dat dieren, net zoals mensen, bepaalde rechten zouden moeten hebben. Het recht om niet gemarteld te worden, bijvoorbeeld.

Zijn tegenstander, Parmentier, vreest dat Cliteurs pleidooi voor een universele verklaring van de rechten van het dier ten koste gaat van de mensenrechten. Hij wijst op de terreur die sommige radicale dierenbeschermers tegen mensen gebruiken.

Cliteur: ,,Het is mijn plan om u te verleiden, om u beetje bij beetje voor mijn standpunt te winnen. U wijst nu steeds op de excessen. Ik stel voor om klein te beginnen. Zo zouden we kunnen afspreken dat we mensapen niet mogen martelen. Mensapen lijken erg op ons. Kunt u zich er niet in vinden om deze dieren bepaalde rechten toe te kennen?''

Helaas voor Cliteur wordt het geen romance. Parmentier houdt vol dat de bestaande wetgeving dieren al in voldoende mate beschermt. Hij vindt het een gevaarlijk idee om mensen en dieren aan elkaar gelijk te stellen. ,,Er is een fundamenteel verschil tussen rechten voor vrouwen of rechten voor zwarten en rechten voor dieren.''

***

Dylan Evans - de Engelse filosoof die robots maakt die zich kunnen voortplanten, dj op het filosofenbal, en schrijver van het boek Emotie - beschrijft in de Concertzaal een van de gelukzaligste momenten uit zijn leven: toen hij gevraagd werd om zanger te worden in een punkband: ,,Het gaf mij het gevoel dat ik geaccepteerd werd. Wij hebben daar geen woord voor, maar in het Japans heet deze emotie: 'emaj'. Nee, die emotie is niet cultuurgebonden. Ik geloof dat het verlangen om ergens bij te horen een universele emotie is.''

Evans: ,,Iedere cultuur benadrukt bepaalde emoties. Zo hebben mannen in Nieuw Guinea last van de 'wild-zwijn-zijn-emotie'. Ze rennen dan in het rond, en gedragen zich als wilde zwijnen. Het wordt daar ervaren als een tragische emotie. Je zou het de Nieuw-Guinese variant van het Europese voetbalhooliganisme kunnen noemen.''

De westerse filosofie heeft een negatieve houding ten opzichte van emoties, zegt Evans. ,,Wij denken dat een superrationeel wezen zo emotieloos is als dokter Spock, maar emoties helpen dieren, mensen en machines juist om te overleven. De science fiction serie Star Trek zou realistischer zijn geweest als dokter Spock ook emoties kende. Descartes had namelijk gelijk toen hij zei dat dieren een soort machines zijn. Alleen zijn wij, mensen, dat ook.''

***

José Carlos Somoza is geen filosoof en laat zich dat ook niet aanpraten door zijn interviewer Michaël Zeeman in de Shaffyzaal. De gesoigneerde, in Spanje wonende en werkende Cubaan -rood colbert, paars overhemd, roze stropdas- is een schrijver. ,,Schrijvers zijn geen filosofen. Ze helpen de mensen niet om te leven. De schrijver móet ook geen missie hebben. Schrijven is een expressie van vrijheid; een schrijver met een doel is niet vrij.''

Maar waarom, wil Zeeman weten, heeft Somoza dan voor zijn (door critici tóch als 'filosofische thriller' omschreven) roman 'Het raadsel van de filosoof' het 'zware' onderwerp van Plato's Academie gekozen? ,,Ik wilde een Griekse roman schrijven, een historische thriller in de antieke tijd. Dan komt de naam van Plato al gauw op. Ik houd van Plato als schrijver. Mijn beginpunt was een beeld -dat van de fraaie, zuivere Acropolis met op de voorgrond een gruwelijk verminkt lijk van een student.''

Dat gaat Zeemans voorstellingsvermogen te boven. Als híj zo'n beeld zou krijgen, zou hij zich onmiddellijk melden op de sofa van een psychiater. Ander onderwerp dan maar: Wat is het nut of het spel van de literatuur? ,,Misschien is dat wel de transformatie van de lezer. De perfecte lezer is een kind. Wanneer kinderen spelen zijn zij de meest serieuze personen ter wereld en tóch weten ze dat ze aan het spelen zijn. Die dispositie, dat type van lezen -die combinatie van onschuld en ernstig spel- zijn wij volwassenen kwijtgeraakt.''

Of zijn boek de lezer ook transformeert? ,,Ik denk het wel. Althans, ik hóóp dat er iets van binnen bij de lezer verandert, zonder dat hij precies weet wat.''

***

Terwijl de bassen van het filosofenbal door Felix Meritis dreunen, laat een jonge vrouw haar gedachten analyseren op de filosofa. Zij voelt zich schuldig zegt ze, omdat zij zoveel geluk heeft in het leven, terwijl anderen zoveel pech hebben. Eite Veening ('filosoof, voor persoonlijk en zakelijk denkwerk') stelt haar de vraag: ,,Is het verkeerd om geluk te hebben?''
,,Nee.''
,,Moet je alles wat je krijgt, ook weer weg geven?''
,,Dat weet ik niet.''
,,Geluk hebben is niet fout, maar misschien schept het wel verplichtingen. Het kan ook dat je vindt dat geluk jou tot niets verplicht. Dat is jouw keuze.''
,,Maar ik doe steeds dingen waarvan ik weet dat ik daar niet achtersta.''
,,In dat geval kan ik je beter naar de psycholoog verwijzen.''

***

Is er nu wel of is er nu geen Derde Wereldoorlog uitgebroken op 11 september? In de Shaffyzaal debatteren Leon de Winter en Michiel Leezenberg over deze niet al te luchtige vraag.

Waar De Winter vindt dat wij in Europa de dreiging van religieus geïnspireerd terrorisme niet serieus nemen, ziet Leezenberg oorlog noch dreiging. ,,Oorlog wordt figuurlijk gebruikt'', zegt de winnaar van de Socrates Wisselbeker. ,,Ik voel me volkomen veilig. De kans dat ik slachtoffer word van een verkeersongeluk is vele malen groter dan een terroristische aanslag.''

Het begint laat te worden. ,,Oorlog of geen oorlog, ik ga naar bed'', fluistert iemand. ,,Zou je ook filosofisch kunnen dromen?''

***

Tegen enen. Op de vloer van de Concertzaal dansen de volhouders op muziek van cyberfilosoof en dj Dylan Evans. ,,Ik heb liever Abba'', moppert een dertiger.

Boven zit de Teekenzaal nog stampvol. Drie filosofen - Bert Keizer, Huib Schwab en René Gude - zullen stand up kwellende wijsgerige kwesties behandelen. Het publiek laat zich niet onbetuigd. De een wil weten wat liefde is, de ander wat hij mag hopen, de derde of lijden is op te lossen - enfin, de grote vragen vliegen moeiteloos door de zaal. We horen dat het geen zin heeft om naar de zin te zoeken. Dat 'alles' gaat over voorplanting en lekker eten. Dat liefde gekoppeld is aan schoonheid. Dat de dood onontkoombaar is.

,,En hoe weet ik'', wil iemand weten, ,,of er leven is na de dood?''

,,Daar is één methode voor...'', zegt Bert Keizer langzaam. ,,Bij mij om de hoek zit een reïncarnatietherapeut. Maar dan moet je wel je eigen pistool meenemen.''

Of er een hiernamaals is, besluiten de wijsgeren, kúnnen we niet weten. ,,Maar áls er leven is na de dood'', zegt René Gude, ,,dan ga ik Descartes opzoeken, en bij Kant eten.''

***

Aan het einde van de Nacht van de Filosofie is de temperatuur opgelopen naar 'ondraaglijk warm'. In het café heeft de alcohol de tongen losgemaakt. Tijd om te vragen: wat vond je ervan?
,,Ik heb me niets filosofisch afgevraagd, maar ik vind het wel gezellig.''
,,Het is goed voor je sociale netwerken.''
,,Je ontmoet veel mensen die je anders niet zo makkelijk zou ontmoeten.''
,,Een goed initiatief. Als er nog 700 andere gekken rondlopen, ben je niet de enige gek.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden