ZAPPA

Het Holland Festival brengt vanaf zaterdag in concerten, films en performances een eerbetoon aan Frank Zappa, een van de invloedrijkste componisten van de afgelopen eeuw. Een portret van de eigenzinnige zanger, en het eerste interview met zijn kritische weduwe Gail.

Francesco Zappa, 18de-eeuws componist, moet in een aards paradijs hebben geleefd. Hij beleefde zijn artistieke hoogtepunt tussen 1763 en 1788, juist het tijdvak waarin componisten als Haydn, Mozart en Beethoven de prachtigste melodieën tevoorschijn toverden. De wetenschap dat menig encyclopedie hem tegenwoordig niet noemt, had Zappa niet eens van zijn stuk gebracht. Het was al heerlijk genoeg te mogen werken in zo'n eeuw van eindeloze creativiteit.

Maar helaas: zulke arbeidsomstandigheden bestaan slechts als droombeeld, volgens Zappa's naamgenoot Frank Zappa (1940-1993), de Amerikaanse musicus van Siciliaanse afkomst. Frank Zappa, die zelf zijn leven lang worstelde met regels van de overheid of collega-musici, had volstrekt niet de illusie dat het vroeger beter was, of dat zijn klassieke voorganger mocht componeren in een roes van vrije creativiteit. Op de hoes van het aan hem gewijde album 'Francesco' (1984) liet Zappa compagnon David Ocker beschrijven hoe hard zijn 18de-eeuwse collega werkte, terwijl zijn nobele werkgevers zaten te dineren. Componisten deden meer hun best edele klanten te behagen, dan alles-overstijgende kunst te creëren. Niks hemelse inspiratie: geld moest er verdiend worden.

In zijn biografie 'Het echte Frank Zappa boek' (1989) kon Zappa zich nog opwinden over de muziekpraktijk van enkele eeuwen terug. ,,Componisten mochten niet buiten de grenzen treden van de strenge regels die voorschreven wanneer een stuk een symfonie was, een sonate of wat dan ook. Al deze conventies konden totstandkomen, omdat mensen die de rekeningen betaalden, vonden dat deuntjes precies zo moesten klinken. De koning zei: 'Als het niet klinkt zoals dit, dan hak ik je hoofd eraf'. De paus zei: 'Als het niet klinkt zoals dit, dan trek ik je vingernagels eruit'.

Het lijkt een nogal historisch verhaal: waar maakte Zappa zich toch druk om? Zijn probleem was dat de gevolgen van dat verleden hem dagelijks in zijn mogelijkheden beperkten. Sindsdien is er weinig veranderd: discjockeys, platenbazen en directeuren van concertzalen zijn voor Zappa banale reïncarnaties van de koningen en pausen uit het verleden. Nog altijd spelen musici die melodietjes van toen, volgens Zappa even saai als 'schilderijtjes borduren'.

Voor een componist en bovenal muziekliefhebber als Zappa was dit een verschrikking. Van jongs af aan zocht hij muziek die anders klonk dan wat op de radio in Baltimore te horen was. Als jongen las hij in een tijdschrift over een elpee met de titel 'Ionisation' van Edgard Varèse: 'het is dissonant en vreselijk; de slechtste muziek ter wereld'. ,,Ahaaa! Jaa, die moet ik hebben!', riep Zappa uit. De tweede elpee die hij aanschafte bevatte Stravinsky's 'Le Sacre du Printemps', die weer gevolgd werd door een symfonie van Anton Webern. Het klonk allemaal net zo fantastisch als de rhythm & blues van Zappa's eerste bandje The Ramblers. De combinatie van al die invloeden vormde het begin van een veelzijdige muziekcarrière, waarin Zappa met zijn band The Mothers of Invention zijn eigen stijl ontwikkelde. Jazz, klassiek, rock en politieke satire, steeds trok hij in een andere richting. Het leverde ruim vijftig platen op, waaronder klassiekers als het debuut 'Freak out' en 'Hot rats' met Captain Beefheart. Het was niet zo verrassend dat Zappa, die in de pop meer avontuur zocht dan alleen de energie van drie punkakkoorden, in de theoretische hoek van de klassieke muziek belandde.

,,Je zou mijn werk kunnen omschrijven als amateur-antropologie. Als een echte antropoloog een stam bestudeert, moet hij uit de wormenkom eten, het rieten rokje aantrekken. Hetzelfde geldt voor het werken met een symfonieorkest', zei Zappa. Vol goede moed stapte hij de gevestigde wereld van de klassieke muziek binnen, maar de cultuurschok die volgde was enorm. ,,Vooruitgang is niet mogelijk zonder af te wijken van de norm, een soort nucleaire normsplijting. Maar als je een orkestlid nieuwe muziek overhandigt, reageert hij vol afschuw: 'Dit is van een levende componist!' Musici en dirigenten horen het liefst het geluid van de Opgewarmde Dood.'

Een dirigent geeft volgens Zappa de voorkeur aan 'Dode Personen-muziek' om altijd een goede indruk te maken. Hij kiest wat Brahms, wat Beethoven: klassieke stukken die musici op de 'jukeboxstand kunnen uitbraken'. ,,Waarom is dit beter dan een bandje dat op 'Louie Louie' jamt?'

Maar goed, om als antropoloog te weten waarover je spreekt, moet je nu eenmaal wormen van de ander proeven en meebewegen op de ritmes van de regendans. En dus hield Zappa vol. Het project '200 motels', dat 23 juni in Theater Carré in Amsterdam wordt uitgevoerd door het Nederlands Philharmonisch Orkest, bood Zappa voor het eerst de kans zijn symfonische ideeën uit te werken. De film, die een half miljoen dollar kostte, werd opgenomen in de Engelse Pinewood studio's met het Royal Philharmonic Orchestra. Onder meer Ringo Starr, zijn chauffeur (die tevens zijn grootvader speelt in de film 'A hard day's night') en de toenmalige bezetting van Zappa's band The Mothers of Invention (onder wie de ex-leden van The Turtles Mark Volman en Howard Kaylan) repeteerden vijf dagen, voordat de film in een volle week werd opgenomen. Door tijdgebrek herschreef Zappa script en partituur ter plekke.

'200 motels' gaat over de vernietiging van betekenis door de eindeloze herhaling. Over de disoriëntatie tijdens de tournee van een popgroep, als ieder motel in elke stad in een grote draaikolk van beelden verandert.

Het project gaf Zappa de kans met een oplossing voor het 'Orkesten Vraagstuk' te komen. Wat doe je met musici die zijn doodgebloed, na jarenlang de vierde viool op de vijfde rij van hun orkest te hebben gespeeld? Het Royal Philharmonic Orchestra werd gehuisvest in een concentratiekamp, omgeven door prikkeldraad en wachttorens. 'Work liberates us all', staat boven de toegangshekken van het 200 motels-kamp. Ringo Starr, verkleed als Zappa, legt uit dat deze Experimentele Heroriëntatie Faciliteit is ingesteld door de overheid om uitgebluste musici de kans te bieden op een gelukkiger en vooral productiever leven. Sommigen leren er een vak, anderen worden midden in de nacht per trein weggevoerd. ,,Het is werkelijk de enige eindoplossing voor de Orchestra Question', zegt Starr.

Maar wat voor een oplossing! Keuriger was Zappa's poging de mentaliteit van de musicus via de muziek te veranderen. Hij creëerde met '200 motels' daarom een absurdistische opera vol parodieën op de gebruikelijke muziekpraktijk, zoals in 'A nun painted on some old boxes', een atonale compositie voor sopraan, waarin getrainde stemmen zingen over 'stumpy grey teeth' en 'dental floss'.

Toen het project eenmaal voltooid was, werd het door sommige critici bestempeld tot 'decadente rock chaos', anderen noemden het werk vernieuwend. Na de opnames zou het werk worden uitgevoerd in de Royal Albert Hall, maar nu kwam het Britse Royal Philharmonic Orchestra met nog een omschrijving: obsceen. Het protest van het orkest om het werk live uit te voeren, leidde tot een spraakmakende rechtszaak, die Zappa verloor. Net als zeven jaar later, toen het Residentie Orkest Zappa's werk voor het Holland Festival wilde uitvoeren, werd het concert afgeblazen.

Pas nu Zappa zeven jaar dood is, gaat '200 motels' live in wereldpremière. Had hij dan toch gelijk? Nu het orkest heeft kunnen oefenen, arrangeur Ali Askin ruim twee jaar aan de compositie heeft gesleuteld, de 'decadente rock chaos' is teruggebracht tot een keurige partituur, en het Nederlands Philharmonisch Orkest op het podium geen plaats hoeft te nemen in een decor van prikkeldraad, wordt Zappa's bizarre '200 motels, the suites' uitgevoerd. Want zijn compositie is verworden tot - in Zappa's woorden - 'Dode Personen-muziek', en dan mag het volgens klassieke maatstaven. Binnenkort in Koninklijk Theater Carré: 'Het geluid van de Opgewarmde Dood'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden