Zapatero, koning van het woud

De treinaanslagen in Madrid brachten de kansloos geachte José Luis Rodríguez Zapatero een onverwachte verkiezingsoverwinning. Een jaar later blijkt hij nog steeds een winnaar.

Bambi werd hij altijd genoemd, vanwege zijn veronderstelde onbevangenheid. Te onervaren, te aardig om een echte leider te zijn, te integer misschien ook wel voor de politiek die in Spanje zo vaak in het teken staat van gevechten tussen clan-chefs.

,,Een leuke man voor je dochter, maar je vertrouwt niet snel je bedrijf aan hem toe'' zo verklaarde José Antonio Soler van het gratis dagblad 20 Minutos Zapatero's achterstand in de peilingen in maart vorig jaar.

Het liep anders met deze ideale schoonzoon. Zapatero won glansrijk. Vooral omdat de conservatieven van José María Aznar op zijn minst de indruk wekten dat zij de waarheid over de aanslagen (niet Eta maar Al-Kaida) wegmoffelden.

En hierna bewees Bambi dat hij ook hard kon zijn. Want was dat hertje aan het eind van de film niet uitgegroeid tot de koning van het woud? 'ZP' (spreek uit Zèta P) kent geen genade voor de verliezers, die volharden in een steeds gênantere zoektocht naar sporen van een complot tussen Baskische en islamitische terroristen.

Hij nam luidruchtig afscheid van acht jaar conservatisme en liet daarbij eigenlijk alleen het succesvolle economische beleid ongewijzigd. De 45-jarige ZP onderwierp ook zichzelf aan een restyling: zijn wenkbrauwen werden onder handen genomen zodat hij nu minder wegheeft van de Britse komiek Rowan Atkinson en kapsel en garderobe werden geactualiseerd.

,,Ik ben niet alleen maar anti-macho, ik ben een feminist'', beweerde hij onder de kop The Zen of Zapatero in het Amerikaanse Time. Vrijwel geen regering in Europa telt zoveel vrouwen: precies de helft, ook al kregen ze de B-keus portefeuilles. Hierna volgden een wettelijke mogelijkheid voor het homohuwelijk en een wet tegen huiselijk geweld die mannelijke daders harder straft dan vrouwen.

De bisschoppen protesteerden tegen zijn uitspraak dat 'Spanje geen katholiek land meer is'. Geschokt zagen zij hoe het halve kabinet de première van 'Mar adentro' bijwoonde, een film over een vanaf de nek verlamde man die strijdt voor een menswaardig einde. Was dit de opmaat voor een nieuw goddeloos wetsvoorstel?

Afgelopen weekend, tijdens de eerste verjaardag van zijn overwinning, nam Zapatero zijn verslagen rivalen onder vuur. We hebben acht jaar derechas (rechts) achter de rug, en een jaar derechos (rechten), zei hij. ,,En laten we degenen die na 11 maart zout in de wonde strooiden vergeten, de mensen die integriteit verwarden met zwakte toen wij vertrokken uit Irak''.

Rechts hapte naar adem van woede. Het werd nog erger toen uitkwam dat Aznar niet was uitgenodigd voor de herdenking van 11 maart vorige week. Een schande, briesten conservatief-katholieke media als de krant Abc en het radiostation Cope. De koning van Marokko, het land waar de meeste daders van 11-M vandaan komen, was er wel.

Rechtse commentatoren herinneren er steeds bitter aan dat ZP zonder 11 maart nooit Moncloa (het Spaanse Catshuis) had bereikt. Dat is waar, ook al werd hij waarschijnlijk nog meer dan de aanslagen zelf -voor velen de straf voor Spanjes steun aan de oorlog tegen Irak- geholpen door Aznars reactie op de crisis. Alleen maakt de suggestie dat ZP een legitimatie-probleem heeft steeds minder indruk: de voorsprong die links vorig jaar nam lijkt blijvend.

Mocht Spanje nu kiezen, dan zou Zapatero's PSOE zelfs nog wat hoger eindigen dan in maart vorig jaar terwijl de Partido Popular licht verliest. Zapatero wordt 'eerlijker, slimmer, effectiever en flexibeler' gevonden dan PP-leider Mariano Rajoy.

Maar in het bos, daar zijn de jagers. En Bambi loopt met zijn open, communicatieve stijl extra risico's. Zo werden op zijn aandringen Europa's sancties ten opzichte van Cuba voor zes maanden opgeheven. Fidel Castro beloonde dat met de vrijlating van zeven dissidenten, maar of dit een succes is zoals ZP claimt, valt nog te bezien.

ZP zou ook de stemming bij de Eta hebben laten peilen, een aanpak die kenners van het Baskische terrorisme sterk afraden. Met de Eta onderhandel je niet, waarschuwde bijvoorbeeld anti-terreurrechter Baltasar Garzón: een adempauze is het enige dat ze willen.

Ook zijn optreden vorige week tijdens de antiterreur-bijeenkomst in Madrid kreeg kritiek. Terreur mag nooit verbonden worden met 'een bepaalde beschaving, cultuur of religie', zo sprak Zapatero hier bezwerend. Zelfs de term 'islamitische terreur' verwerpt hij: te stigmatiserend.

Die poging de boel op z'n Spaans bij elkaar te houden is op zichzelf begrijpelijk, maar de vraag is of op die manier het wantrouwen tegen moslims niet eerder toe- dan afneemt. De politicoloog Antonio Elorza duidt de wraakacties in Nederland na de moord op Theo van Gogh (die in Spanje na 11 maart uitbleven) vooral als een reactie op de bestuurlijke elite die te lang vasthield aan een multiculturele idylle.

Maar het grootste gevaar voor Zapatero komt uit Baskenland en Catalonië, de opstandige regio's die al decennia de achilleshiel van de Spaanse politiek vormen. Aznar bevrijdde zijn partij van de schaduw van Franco die de Catalanen en Basken onderdrukte en keerde zich vol gas tegen de roep om meer autonomie uit deze hoek.

Zapatero wil de regio's juist tegemoet komen met een hervorming van de Grondwet en de statuten van de deelstaten die voorzien in nog meer zelfbestuur dan ze toch al hebben. Maar hoe de staatkundige inrichting van Spanje er precies uit moet zien en wanneer je überhaupt nog van Spanje kunt spreken, dat blijft meestal schimmig bij Zapatero. ,,Hij gaat de confrontatie met de onaangename werkelijkheid uit de weg'', stelt de Amerikaanse Spanje-watcher Stanley Payne. ,,Het uiteindelijke doel van de nationalisten is breken met de Spaanse staat, niets anders. Met de constructie van zelfstandige regio zijn ze nooit tevreden geweest.''

Dat hij de nationalisten, de Baskische PNV en de Catalaanse ERC, wil toestaan het woord te voeren in hun eigen taal in het parlement van Madrid lijkt ook een riskante knieval. Deze partijen spreken hun moerstaal om zich verder te onderscheiden van die 'andere natie' die Spaans spreekt. ,,Helaas beseft Zapatero niet'', schreef de Baskische politicologe Edurne Uriarte, ,,dat zij het doen om het verschil, de verdeeldheid aan te wakkeren. Dit heeft niets met communicatie te maken, maar alles met confrontatie.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden