'Zand erover, krans erop' doet doden, vermisten en nabestaanden geen recht

De auteur publiceert regelmatig over het voormalig Joegoslavië.

ELS DE GROEN

Vanaf 1986, toen de gedachte aan een Groot-Servië postvatte, werd het Joegoslavische leger waar mogelijk gezuiverd. Niet-Servische militairen werden weggepest of vermoord, zodat het Joegoslavische leger bij het uiteenvallen van de republiek feitelijk een Servisch leger was. In de late zomer van '91, terwijl de strijd in Kroatië woedde, kwamen in Belgrado militaire kopstukken als generaal Adzic en opperbevelhebber Vasiljevic bijeen om het 'Ram plan' te evalueren en het 'Brana plan” te overwegen. Ram (= weefgetouw) impliceerde dat het leger zijn aanwezigheid als het ware door het hele land zou weven. Maar de hechte samenleving van moslims kon slechts worden gebroken indien (uit de notulen van de vergadering) “wij onze acties richten op de plaats waar de religieuze en sociale structuur uiterst fragiel is. Wij doelen op de vrouwen, vooral adolescenten, en de kinderen...” Dit werd het Brana-plan. Als een dam (of brana) zouden militairen de moslimbevolking bijeenhouden, op- en verjagen. Bewust koos men in de commandostructuur voor de 'slim company' management stijl. Kolonel Raznjatovic was de verantwoordelijke binnen het leger, Mladic zou de speciale eenheden coördineren, maar het eigenlijke veldwerk (het 'indammen' van moslims) gebeurde door de autonome groepen als die van Arkan, Seselj en andere heren.

De Italiaanse journalist en onderzoeker Zaccaria heeft fotokopieën van een telegram van Arkan aan Mladic en Milosevic en een legerrapport, waarin wordt gemeld dat de schoonmaak van Bosnië voorspoedig verloopt en dat de psychologische aanval op de moslim-bevolking goed werkt en vervolgd moet worden. Een belangrijk onderdeel van die psychologische oorlogsvoering zijn de massaverkrachtingen, die in dertig kampen plaatsvinden.

“...1680 moslim-vrouwen in de leeftijd van 12 tot 60 zijn nu samengebracht in de centra voor ontheemden op ons grondgebied. Een groot deel is zwanger, vooral in de leeftijd van 15 tot 30 jaar...”, meldt een legercommandant in een schrijven aan Mihajlo Kertes, chef van de geheime politie in Belgrado. Aan het Servische leger schrijft hij dat het Joegoslavische ministerie van binnenlandse zaken geen onderzoek zal instellen naar de verkrachtingen en dat in overleg met het ministerie van gezondheid een aantal jonge vrouwen beschikbaar zal worden gesteld aan de Servische strijdkrachten en aan Unprofor.

De mogelijkheid bestaat dat de door Zaccaria vergaarde fotokopieën, die hij naar eigen zeggen aan het Tribunaal heeft gezonden, vervalsingen blijken. Maar de rapportages van de Amerikaan Roy Gutman over seksueel misbruik van gevangenen door Unprofor wijzen in dezelfde richting. Juist deze oorlog waar zoveel werd gezuiverd, was waarachtig vuil, maar de vastsstelling dat er aan alle kanten misdaden zijn begaan, ook door Kroaten en Bosniërs, mag geen aanleiding worden de affaire te laten rusten. 'Zand erover en krans erop' doet immers geen recht aan de doden, vermisten en achterblijvenden.

Nog een reden om het lopende onderzoek te intensiveren is de systematiek in het doden en verkrachten. Zowel Mazowiecki als Bassiouni (voorzitter van de VN Commission of experts) signaleren die systematiek, met name aan Servische zijde, en herkennen er het instrument van een etnische zuivering in. Een prangende vraag wordt vervolgens: in hoeverre werden Arkan, Sesejl en andere militieleiders gesteund door Zagreb of Belgrado? Ingevolge het Bassiouni-rapport waren er 45 van die speciale eenheden belast met - zeg maar - het veldwerk. Deze etnische 'schoonmaakploegen' werden gesteund en bevoorraad door hun respectievelijke regeringen, maar verder waren ze vrij om te gaan en staan waar ze wilden.

Arkan, een van de ergsten, loopt niet alleen nog altijd vrij rond. Hij vertegenwoordigt het door Serviërs bezette Kosova in het Joegoslavische parlement. Een delegatie van Education International, de grootste onderwijsvakbond ter wereld, omschrijft de situatie in Kosova als volgt: er heerst een systeem van apartheid, vergeleken waarbij het voormalig systeem in Zuid-Afrika barmhartige kanten vertoonde.

Onlangs zei Ed van Thijn - tijdens een herdenking van verzetsstrijders uit de laatste wereldoorlog - dat we het deze mensen verplicht zijn de waarheid over Bosnië te zoeken. Maar dan ook onmiddellijk, wil ik hier bepleiten. Want als we de waarheid steeds 'een halve eeuw uitstellen' schaffen we haar feitelijk af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden