Zal Forum voor Democratie slagen waar de PVV dat niet deed?

Geert Wilders (PVV) en Thierry Baudet (FvD) in de Tweede Kamer. Beeld ANP

De winst van Forum voor Democratie heeft het verlies van de PVV overschaduwd. Heeft Wilders zijn langste tijd gehad? En wat doet Thierry Baudet anders dan Geert Wilders?

Stop de Islam, twittert Wilders op verkiezingsdag, met een fotootje van hemzelf en de boodschap: ‘Het unieke PVV-geluid, daar kunt u altijd op vertrouwen’. Die 20ste maart lijken de kiezers moe van dit unieke geluid. In de twaalf provincies samen houdt de PVV 40 van de 66 Statenzetels over. Voor de Eerste Kamer betekent dit straks een bijna-halvering, van de huidige negen zetels naar vijf.

Het verlies van de PVV komt voor de partij extra hard aan. Want nooit eerder stemden zoveel Nederlanders op de erfgenamen van Pim Fortuyn. “Populistisch rechts groeit, ze eten elkaar zeker niet op”, zegt Lars Rensmann. Hij volgt de opkomst van populistisch en radicaal rechtse partijen in heel Europa en is hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Wie optelsommetjes maakt met de verwachte zetelverdeling in de Eerste Kamer, kan zelf conclusies trekken. In de senaat groeit het populistisch cluster (Forum, PVV, 50Plus en SP) van 20 zetels in 2015 straks naar 23 of 24 zetels. Het rechtse cluster (Forum, PVV, VVD, SGP) gaat van 24 naar 31 zetels. Wordt het CDA meegerekend, dan groeit dit cluster van 36 naar 40 zetels.

Beeld Brechtje Rood

Wie dezelfde vergelijking maakt omgerekend naar de Tweede Kamerzetels van 2017, ziet dat het linker en rechterblok (FvD, PVV, VVD, SGP, CDA) min of meer gelijk zijn gebleven. Maar binnen de blokken heeft wel polarisering plaatsgevonden, zowel op links als op rechts.

Toch heeft de PVV hiervan niet geprofiteerd. De formule lijkt sleets geworden. Is de plaat van Geert grijsgedraaid? Wilders zelf gaf op verkiezingsavond een dikke pluim aan Baudet. “Ik weet niet of we iets verkeerds hebben gedaan. Baudet heeft een geweldige campagne gevoerd en daar zijn we moeilijk tussengekomen. Wij hebben verloren, hij heeft gewonnen, dat moet je dan ruiterlijk toegeven.” Wat heeft Baudet dan anders gedaan, of met meer succes dan Wilders?

De inhoud

Forum voor Democratie en de PVV vissen deels in dezelfde vijver. Forum wist daarnaast een veel breder palet kiezers van andere partijen aan te trekken. De partij haalde zijn kiezers volgens onderzoeksbureau Ipsos voor 30 procent bij de PVV en trok daarnaast stemmen weg bij VVD, CDA, SP en 50Plus. De PVV trok bij eerdere gewonnen verkiezingen vooral stemmen weg bij de VVD, op afstand gevolgd door PvdA en SP. Forum weet gemiddeld hoger opgeleide kiezers aan te trekken dan de PVV. Op dat punt onderscheidt Forum zich ook van andere populistische partijen in Europa, die een lager opgeleide basis aan kiezers trekken dan niet-populistische partijen.

Baudet trok dat bredere publiek mede door zijn verzet tegen de energietransitie. Hij voelde de bezorgdheid van burgers over de kosten van klimaatmaatregelen veel beter aan dan Wilders. “Eerder zagen we Wilders versus Pechtold op het thema migratie. Nu was daar ineens het nieuwe duo Baudet versus Klaver”, zegt historicus Gerrit Voerman van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen. Met de petitie ‘energie-oplichters’ deed de PVV in de laatste weken van de campagne nog een vergeefse inhaalpoging.

Ideologisch verschillen de programma’s van de PVV en Forum niet zo veel. Beide zijn anti-Europa, anti-euro, voor directe democratie, anti-migratie en anti-establishment. “Het imago van de PVV als anti-islampartij is dominant”, zegt Voerman. “Dat onderwerp kwam na de aanslag in Utrecht nog even aan bod, maar het klimaat domineerde. En omdat het kabinet kort tevoren een handreiking deed aan GroenLinks op dit punt, lag er veel ruimte op rechts.”

“Niet dat ik dat in de standpunten teruglees, maar Forum heeft een gematigder imago neergezet”, zegt ook Matthijs Rooduijn, politiek socioloog aan Universiteit van Amsterdam. “Knap ook hoe Baudet van klimaat, dat geen traditioneel ‘rechts’ thema is, toch een cultureel thema heeft weten te maken. Hij heeft het met succes gekoppeld aan het anti-elitegevoel, een vijandbeeld gecreeerd richting GroenLinks en D66. Iemand als Klaas Dijkhoff kan dat ook, maar het heeft Forum electoraal geholpen.”

Baudet brengt zijn boodschap positiever en minder scherp dan Wilders, stelt Voerman. “Wilders is overal tegen. Baudet is ook veel ‘anti’, maar legt de nadruk op waar hij vóór is: vooral de eigen cultuur en de nationale waarden. In zijn rede met die uil kwam de islam als woord ook niet voor.”

Voerman wijst op het verkiezingsprogramma van FvD uit 2017 waar de islam slechts tussen haakjes genoemd wordt: “Door de komst van grote groepen (islamitische) immigranten zijn een aantal verworvenheden en kernwaarden van onze samenleving onder druk komen te staan.”

Voerman: “Dat is een groot verschil met het PVV-programma, dat draait om de-islamisering. In het Forumprogramma stellen ze vrijheid van meningsuiting bóven de vrijheid van godsdienst, maar zegt de partij ook dat ‘boeken niet verboden moeten worden’. Dat kun je zien als een verwijzing naar de Koran en naar Wilders die dat boek wel wil verbieden.” Het maakt Forum in de ogen van kiezers volgens Voerman een alternatief voor de fellere Wilders.

Ondanks zijn felle anti-migratie-uitspraken vermeed Wilders volgens Roo-duijn altijd de associatie met rechts-extremisme, bijvoorbeeld met het Franse Front National toen vader Le Pen daar nog de scepter zwaaide. “Baudet flirt daar wel mee”, aldus Rooduijn, met zijn uitspraken over ‘omvolking’ en ‘homeo­pathische verdunning’. Daarmee trekt hij ook een – weliswaar kleine – groep kiezers die zich nooit thuis voelden bij Wilders, de echte extremisten met etnocentrisch en antisemitisch gedachtengoed. “Hij weet dat het establish-ment fel op reageert op dit soort flirts, al kan dat zich ook tegen hem keren.”

De leider

Baudet en Wilders zijn beiden sterke leiders om wie de partij draait. Dat is de kracht van populistische partijen, maar ook hun valkuil. Is de houdbaarheidsdatum van Wilders aan het verstrijken? Hij zit al sinds 1998 in de Tweede Kamer en is sinds 2004 PVV-leider.

Maar Voerman vindt die vraagstelling verkeerd. “Iemand als SGP-leider Van der Staaij gaat ook al twintig jaar mee. Het punt is dat Wilders’ monopolie op rechts is verdwenen. Hij moet nu iemand naast zich dulden. Hij kon altijd aanvallen, nu moet hij in de verdediging.” Volgens Voerman zag je dat ook terug in de campagne. “Wilders speelde altijd hard to get voor de traditionele, in zijn ogen ‘linkse’ media. Baudet zat wel overal. Toen moest Wilders wel.”

Natuurlijk speelt het new-kid-on-the-block-effect een rol voor de (potentiële) achterban. Als parlementariër legt de soms blunderende Baudet het af tegen de zeer ervaren debater Wilders, aldus Voerman, maar de vraag is of het publiek daarop heeft gelet. “Vergeet niet dat Forum naast alle online-filmpjes ook een heel klassieke campagne heeft gevoerd. Van Baudets optreden straalde energie af, met die meet-ups in zaaltjes door het hele land. Wilders ondervindt bij het campagne voeren groot nadeel van zijn beveiliging. Hij ging – net als altijd – alleen flyeren in Spijkenisse en Volendam.”

Baudet roept met succes de herinnering aan Fortuyn op, stelt Rooduijn, met zijn uitspraken, dandy-gedrag, zijn pianospel. “Wilders ís Henk, die van Ingrid, een man van het volk zonder poespas. Baudet is elitair, hij zegt tegen zijn kiezers: jullie moeten de meest bijzondere persoon kiezen om jullie te vertegenwoordigen.” Net als Berlusconi in Italië en Trump met hun rijkdom het volk niet afschrikken, heeft Baudet volgens Rooduijn met zijn excentriek etaleren van kennis zo een hoger opgeleide en diversere groep kiezers weten te trekken dan Wilders.

De partij

De PVV is vanaf het begin een partij geweest met maar één lid: Wilders zelf. Hij bepaalt de koers, met een klein groepje getrouwen. In de beginjaren was dit een voordeel, zegt Rensmann. “Wilders vreesde taferelen als bij de LPF in 2002, waar de prominenten elkaar de tent uitvochten na de moord op Pim Fortuyn. Maar als de partij verliest, hangt alles óók alleen van jou af.”

Een partij zonder leden heeft strategisch veel ruimte, maar ondervindt hinder bij de recrutering van Kamer-, Staten- of gemeenteraadsleden. Voerman: “Daar hebben we bij de PVV vele en grote missers van gezien. Het is geen bedrijfsongeluk als je een lijsttrekker de dag na de presentatie weer moet afserveren, zoals vorig jaar in Rotterdam met Géza Hegedüs, die er al te radicale standpunten op nahield.”

Baudet lijkt hiervan geleerd te hebben. Zijn partij verwierf met behulp van een krachtige online-campagne meer dan 30.000 leden. Die brengen contributie in – niet onbelangrijk – en zorgen met alle bijeenkomsten voor een omgeving waarin politiek talent zich kan ontwikkelen.

Toch heeft ook het landelijk partijbestuur van Forum de greep op de organisatie recent verstevigd. De provinciale afdelingen zijn volgens het reglement ‘informele overlegplatforms’; het bestuur met voorzitter Baudet, penningmeester Henk Otten en secretaris Rob Rooken neemt alle beslissingen.

Rensmann, Voerman en Rooduijn zijn het erover eens: als Wilders ooit stopt, is dat het einde van de PVV. “Maar waar kan hij heen? Het feit dat hij zo bedreigd wordt, werkt als een fuik”, zegt Voerman.

Bij Forum is het nog geen uitgemaakte zaak of de partij een bredere basis krijgt, naast Baudet. Rensmann ziet ‘een zekere mate van gedeelde macht’, met sterke karakters als Tweede Kamerlid Theo Hiddema, penningmeester en senator Otten en Annabel Nanninga, die straks de functies van senator, gedeputeerde én gemeenteraadslid combineert.

Oppositie of pluche

“Wilders lijdt inmiddels onder het imago dat hij nooit meedoet”, aldus Roo-duijn. “Er is geen cordon sanitaire, maar niemand heeft meer zin om met de PVV samen te werken. Voor een aantal kiezers is dat toch belangrijk.”

De PVV heeft in haar vijftienjarig bestaan weinig meebestuurd. In 2010 was ze gedoogpartner in het kabinet-Rutte I, dat twee jaar later alweer klapte. Voor de VVD en CDA is dit mislukken dé reden dat ze niet meer willen samenwerken met Wilders. De grote vraag is in hoeverre Forum voor Democratie de huidige verkiezingswinst omzet in deelname aan colleges in de Provinciale Staten.

Rensmann: “Het zit in het DNA van Nederlanders dat je iets voor elkaar moet krijgen, oplossingen moet vinden voor problemen. Een partij kan heel lang in de oppositie zitten, maar op een gegeven moment vragen kiezers: wat heb je voor mij bereikt?” Volgens hem heeft dat de PVV, maar ook een partij als de SP, deze verkiezingen parten gespeeld. “Dan denken de kiezers: laat ik nu eens iemand anders een kans geven.”

Toch is het te vroeg om te concluderen dat de PVV haar hoogtepunt heeft gehad, denkt Rooduijn. “Wilders kan altijd nog terugkeren. Baudet kan de koppositie overnemen, maar er is plaats genoeg op rechts voor twee. In landen als Italië zie je ook dat populistisch radicale partijen als Lega al heel lang meegaan en af en toe bestuursverantwoordelijkheid nemen, weliswaar altijd met de houding van een oppositiepartij.”

Rensmann: “Radicaal rechts verdwijnt niet, het is overal in Europa integraal onderdeel van het politieke landschap geworden. Hoe het verder gaat in Nederland? Dat hangt ook van de middenpartijen af. Blijven zij presteren en ziet de kiezer dat of worden deze partijen geheel overvleugeld door de flanken? Vroeg of laat moeten die flanken dan ook meedoen met besturen.”

Erfgenamen van Pim Fortuyn

De LPF (Lijst Pim Fortuyn) kwam in mei 2002, met de pas vermoorde Fortuyn nog op nummer één, met 26 zetels in de Tweede Kamer. Daarmee was het de grootse nieuwkomer in de parlementaire geschiedenis en in één klap de tweede partij van het land, na het CDA. Onderling geruzie tussen LPF-ministers maakte vervolgens al na 86 dagen een einde aan de regeringsdeelname in het kabinet Balkenende I. Bij de volgende Kamerverkiezingen haalde de partij acht zetels. Fortuyns thema’s – zijn kritiek op de integratie van minderheden en aversie van ‘achterkamertjespolitiek’ – waren een langer leven beschoren, vooral op lokaal niveau.

De Partij voor de Vrijheid kende een langere aanloop. Geert Wilders stapte in 2004 met veel rumoer uit de Tweede Kamerfractie van de VVD, waar hij sinds 1998 in zat. Met zijn ‘onafhankelijkheidsverklaring’ uit 2005, waarin hij de beginselen van de PVV neerlegde, ageerde hij tegen een politieke elite van ‘incompetente’, ‘bange en laffe’ mensen. Net als Thierry Baudet voerde hij zijn eerste politieke campagne voor een referendum, dat over de Europese Grondwet in 2005. Een jaar later won de PVV 9 Tweede Kamerzetels. De grootste winst was in 2010 met 24 zetels, waarop Wilders toestemde in een gedoogconstructie met de VVD en CDA. Toen dat klapte, haalde de partij bij de erop volgende parlementsverkiezingen in 2012 15 zetels, in 2017 waren dat er weer 20 zetels. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar wilde de PVV in 60 gemeenten meedoen, dat werden er 30. Regionaal en landelijk zijn er schandaaltjes geweest rond kandidaten, en er zijn meerdere keren verkozen PVV’ers opgestapt uit onvrede met de koers. De bekendste  was Hero Brinkman in 2012.

Forum voor Democratie bestaat sinds september 2016 als partij. Niet eerder kwam een nieuwe partij met zoveel gedeputeerden in de Staten. Forum zal in mei de grootste fractie in de Eerste Kamer worden met 13 zetels. In de Tweede Kamer zijn Thierry Baudet en Theo Hiddema sinds 2017 met z’n tweeën.

Lees ook: 

Ongrijpbaar, paradoxaal, pragmatisch: Wie is Thierry Baudet?

Wie is Thierry Henri Philippe Baudet, de man die op 20 maart bij de Statenverkiezingen de meeste stemmen kreeg? En hoe is zijn denkwereld gevormd? Een profiel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden