Reportage

Zaandam heeft de doodsheid doeltreffend verdreven

Het Inntel-hotel, een stapeling van 70 Zaanse huisjes Beeld ANP

Bedrijvigheid is er nog volop in de industriële Zaanstreek, voorheen Hollands provisiekast. Een nieuwe route door Zaandams havengebied biedt een verrassende attractie: het herontwikkelde Hembrugterrein.

De gemeentelijke marketingafdeling kan het niet genoeg benadrukken: Zaandam, je bent er zo. Slechts 12 minuutjes met de trein vanaf Amsterdam CS. Of een halfuur op de fiets vanuit de hoofdstad: knooppunten 5-55-70. En - weliswaar wat tijdrovender maar wel zo avontuurlijk - met de Zaanboot, een oud Duits patrouillescheepje of het voormalig vaartuig van de Shell-directie die aanmeert bij de fraaie nieuwe kade op steenworp afstand van het centrum.

Daar begint de 7 kilometer tellende wandeling ‘Het Zaanse Havengebied’, een van de tien onlangs uitgebrachte routes door het oudste industriedistrict van Nederland en misschien wel Europa. Maar waarom zou je de zompige Zaanstreek aandoen, waarvan een wethouder eens opmerkte dat lelijkheid er onlosmakelijk mee verbonden was?

Herinrichtingsplan 

‘Grozny na een bomaanslag’, zo typeerde opperarchitect Sjoerd Soeters het gebied van de Gedempte Gracht - een van Nederlands treurigste winkelstraten - waarvoor hij in 2003 het herinrichtingsplan bedacht. Inmiddels stroomt er weer water en verbinden witte elegante bruggetjes de smalle kades waarop gras en bomen groeien. Op de kop van de geopende gracht staat het Inntel-hotel, dat bij zijn opening in 2010 de wereldpers haalde. De duizelingwekkende Lego-achtige stapeling van zeventig Zaanse huisjes in vier tinten groen torent veertig meter boven het centrum uit. Er praktisch naast het nieuwe stadhuis, eveneens in zogenoemde fusion-stijl met gevels van weerbestendig kunststof.

Daar werd uiteraard smalend over gedaan. Las Vegas-architectuur zou het zijn, kitsch à la de gokstad met zijn hotels die metropolen als Parijs moeten verbeelden. Hoe dan ook, de bouwsels zetten Zaandam op de kaart en hebben inmiddels elders navolging gekregen. Ook kun je stellen dat de doodsheid doeltreffend is verdreven. Op een doodgewone druilerige donderdag drentel ik met Marene Kok, die de Zaanse wandelroutes samenstelde, langs de winkelgracht met bijna louter ketens. Het is er druk. “Zaankanters weten Zaandam weer te vinden”, meldt Kok. En ook de bezettingsgraad van de hotels - circa 85 procent - is om over naar huis te schrijven nu grote broer Amsterdam bijkans overspannen is. In het gezelschap van heel wat nationaliteiten gaan we naar het startpunt van het traject waarvoor ik eigenlijk kwam.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Het huisje waar Peter de Grote in 1697 kort verbleef. Beeld colourbox

Wilhelminasluis 

Eerst staan we nog even stil bij de Wilhelminasluis, waarvan de opknapbeurt wegens een geldgeschil al drie jaar stilligt, en kijken in noordelijke richting over levensader de Zaan. In de verte prijkt de Verkadefabriek, waar nog altijd biscuitjes worden gebakken. Nijdig kan Kok erom worden dat metropoolregio Amsterdam haar streek het tuttige etiket ‘Old Holland’ heeft opgeplakt. Want bedrijvigheid is er nog genoeg. Forbo, Duyvis, een aantal cacaofabrieken en natuurlijk grootgrutter AH. Toch verdween er de afgelopen eeuw veel. De vervallen fabrieken op oostelijke oever - nabij de sluis - bijvoorbeeld, waarvoor strakke appartementenblokken in de plaats kwamen; nou eens niet met de kont naar de Zaan gekeerd.

Het Zaanoeverproject uit 1989 betekende een flinke verbetering van het aangezicht van Zaandam. Knusse, kleinschalige dorpsheid is er ook. Wanneer we de rivier in zuidelijke richting volgen, belanden we in de Russische buurt waar straatnamen Zaandams link met de Romanov-dynastie onderstrepen. Een luttele acht dagen verbleef Peter de Grote in 1697 in de stad om zich er de scheepstimmerkunst eigen te maken, en verbleef in een nederig houten huisje, dat de allerlaatste tsaar Nicolaas II veilig liet stellen met een stenen overkapping. Nog altijd lopen Russische toeristen de deur plat van het bijzondere museumpje.

Monumentenreservaat 

Bijna om de hoek van het bedevaartsoord herinnert Hogendijk huisnummer 78 aan een andere grootheid die liefst vier maanden in Zaandam resideerde. Impressionist Claude Monet vereeuwigde in 1871 het pand voor zijn doek ‘La Maison Bleue’ en maakte nog 24 andere schilderijen van de Zaanstreek, waar hij helemaal ‘fou’ van was. “Huizen in alle kleuren, molens bij honderden en verrukkelijke boten”, zwijmelde de Franse meester. Vandaag de dag zouden we hem doorverwijzen naar monumentenreservaat De Zaanse Schans voor het plukje wieken dat resteert.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Terrasje met uitzicht op de Zaanse Schans. Beeld x

Het traject tikt even Het Eiland aan - officieel gelegen in de Voorzaan; tegenwoordig een nieuwbouwwijk maar eens een oord van loodsen vol hout voor Zaandams befaamde scheepsbouw. Talloze Zaankanters verdienden er hun boterham, en woonden onder meer in de Havenbuurt die we een stief kwartiertje later passeren.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Lekker eten in Lab-44 Beeld x

Waterrijk, weids en winderig is de wandeling. Vooral op het punt waar de Zaan en het Noordzeekanaal elkaar kussen. Daar wacht de verrassing van de route, waar je je overigens ook met de Zaanboot kunt laten afzetten. Het Hembrugterrein: een 43 hectare tellend voormalig rauw defensiecomplex -eens onderdeel van de Stelling van Amsterdam - dat vanaf 2011 voorzichtig zijn poorten opende voor het publiek, en zich voortvarend ontwikkelt tot zo’n interessant complex waar je zo een dagje zoet kan zijn. Het biedt onder meer: markante monumenten, twee musea, genoeg groen én verrassende horeca. In de nok van restaurant Lab-44, ooit het laboratoriumgebouw waar chemisch wapentuig werd ontwikkeld, laven we ons vredig aan de lunch.

Routes in de Zaanstreek

De kaart ‘Ontdek de Zaanstreek te voet’ met tien wandelroutes is gratis verkrijgbaar bij onder meer VVV’s, hotels en boekhandels. De wandelingen kun je ook downloaden via: www.zaanstreek.nl. Ze gaan niet allemaal door verstedelijkt gebied. Route 2 bijvoorbeeld voert door het voor de Zaanstreek kenmerkende slagenlandschap: lange smalle percelen gelardeerd met slootjes.

Meer info:www.hembrugterrein.com.

Hier vindt u het archief van Het mooiste Nederland 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden