Zaak-Demjanjuk leidt tot duidelijkheid Sobibor

John Demjanjuk in 1992. (AP photo/Nati Harnik) Beeld
John Demjanjuk in 1992. (AP photo/Nati Harnik)

Een nieuwe rechtszaak tegen John Demjanjuk heeft weinig zin, zeggen critici. Toch is het belangrijk dat de nabestaanden gerechtigheid krijgen.

Niet iedereen is het eens met de berechting van John Demjanjuk. In ’Buitenhof’ voerde een zorgvuldig en integer formulerende Max Pam praktische bezwaren aan tegen het aanstaande proces in Duitsland tegen de man die gisteren door de Verenigde Staten is uitgeleverd. Demjanjuk zal terecht moeten staan voor medeplichtigheid aan moord op 29.000 joden uit bezet Nederland in Sobibor in 1943; 27.000 van hen hadden de Nederlandse nationaliteit.

Volgens Max Pam is Demjanjuk te oud, was hij ’slechts’ een gewone kampbewaarder en zal het proces emotioneel belastend zijn voor nabestaanden. Daar wil ik graag op antwoorden.

Het is waar dat Demjanjuk 89 jaar oud is. Je mag je afvragen of je dan nog mag vergen dat Demjanjuk terecht moet staan. Maar het is niet zeker dat Demjanjuk bij een veroordeling niet lang meer te leven heeft.

Hij is – in tegenstelling tot wat zijn familie en advocaat hebben beweerd – niet ernstig ziek. Hij is een oudere heer, die wat moeilijk loopt en heel opgewekt keuvelde met de Amerikaanse ambtenaren, toen hij medio vorige maand korte tijd vast zat.

De vraag is niet hoe oud Demjanjuk is, maar of hij compos mentis (bij zijn verstand) is tijdens zijn proces. Medici zullen daarover oordelen. Als hij niet compos mentis blijkt, gaat het proces niet door.

Demjanjuk is al eens eerder berecht. Toen werd hij in hoger beroep vrijgesproken omdat hij ten onrechte was aangezien voor ’Iwan de verschrikkelijke’, een beruchte bewaker uit het kamp Treblinka. Laat hier nog eens duidelijk worden geschreven dat Demjanjuk in Israël en ook hier nog vaak geheel ten onrechte wordt aangezien voor Iwan de Verschrikkelijke. Deze keer gaat het om Sobibor, niet om Treblinka.

Het huidige arrestatiebevel is fundamenteel anders dan de aanklacht van toen in Israël. De documentatie die duidelijk maakt dat Demjanjuk in Sobibor werkte, is overtuigend.

Het is waar dat Demjanjuk in Sobibor geen leidinggevende functie had. Maar dat betekent niet dat hij niet berecht hoeft te worden. Zoals Jules Schelvis in zijn monografie over Sobibor aantoont, bedroeg het ’aantal Duitsers dat gemiddeld in Sobibor aanwezig was meestal tussen de 18 en de 22’. Voor hen werkten rond de 100 tot 140 Trawniki-mannen als Demjanjuk. Trawniki-mannen waren oud-soldaten uit het Rode Leger die als uitgehongerde krijgsgevangenen van de Wehrmacht door de Waffen-SS waren gerecruteerd en in het opleidingskamp Trawniki bij Lublin waren opgeleid. Zij vormden het voetvolk van de Endlösung.

Deze kleine groep daders en medeplichtigen heeft in zeven maanden in 1943 29.000 mensen omgebracht. Van hen leeft, voor zover bekend, alleen Demjanjuk nog.

Hij was niet zo maar een kampbewaker. De Trawniki hadden een actief en een substantieel aandeel in het vernietigingsproces, want zij hadden tot taak de joden van de trein naar de gaskamers te drijven. Daarom staat nu centraal dat hij direct bij de massamoord betrokken was, ook al stond hij laag in de hiërarchie.

Nader bezien lijkt dus alleen het laatste argument van Pam steekhoudend. Hij wijst op de emoties van de familieleden van de slachtoffers, wanneer Demjanjuk de vermoorde onschuld speelt, zeker als het proces een echec wordt. Anderzijds: zelfs bij vrijspraak kan de stateloze Demjanjuk niet naar Amerika terugkeren. Hij sterft dan in een Duits verzorgings- of verpleegtehuis.

Of hij veroordeeld wordt of niet, het strafproces leidt ertoe dat wordt vastgesteld of Demjanjuk in vernietigingskamp Sobibor is geweest, en wat zijn verantwoordelijkheid daar was. Het leidt ook tot meer aandacht voor de massamoord in Sobibor, terwijl velen – ook in Nederland – denken dat alle joden uit bezet Nederland in Auschwitz zijn vermoord.

Het proces (en meer in het algemeen het Duitse strafrecht) biedt tenslotte de mogelijkheid aan de directe nabestaanden om op te treden als medeaanklager, met ongeveer dezelfde bevoegdheden als de officier van justitie.

Nu al hebben zich wereldwijd meer dan 12 directe nabestaanden gemeld. Zij willen geen wraak, maar gerechtigheid. Wanneer deze familieleden van de slachtoffers het proces wensen, en de positie van mede-aanklager nastreven, wie wil hun dan die mogelijkheid ontzeggen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden