Yves Saint Laurent, dienaar van de vrouw

De mode heeft haar prins verloren. Yves Saint Laurent was een verlegen man met depressies en fobieën die de garderobe van vrouwen radicaal veranderde.

Yves Saint Laurent, die zondag op 71-jarige leeftijd aan een hersentumor overleed, had maar van één ding spijt: dat hij de spijkerbroek niet heeft uitgevonden. Maar verder heeft hij over zijn creatieve vermogens en invloed op wat de mensheid draagt niet te klagen gehad. Saint Laurent groeide uit tot een levende legende, ontwierp talloze jurken en accessoires en werd bewierookt als de man die vrouwen bevrijdde door ze als eerste couturier een broek aan te trekken.

En wat te denken van de woorden waarmee president Sarkozy hem gisteren herdacht? „Saint Laurent verhief haute couture tot kunst en gaf die een mondiale uitstraling.”

Een mooie revanche voor een verlegen jongetje dat vreselijk werd gepest door zijn klasgenootjes. Yves Henri Donat Mathieu Saint Laurent werd in 1936 geboren in Oran in Algerije, waar zijn vader werkte als verzekeringsagent. Hij was het enige kind in een gegoede familie. Van zijn eerste jaren herinnert hij zich behalve de pesterijen ’de blauwe ogen’ van zijn moeder, de geuren en het licht. Hij maakte weinig vrienden, maar kon goed tekenen.

Als hij elf jaar is, is hij hevig onder de indruk van een toneelstuk van Molière, ’L’Ecole des Femmes’. Thuis tekent, knipt en plakt hij van karton een miniatuurversie van de decorstukken en de acteurs. De figuurtjes kleedt hij opmerkelijk zorgvuldig aan met stukjes stof en voor zijn ouders speelt hij het stuk na. Later wint hij als scholier met een ontwerp van een zwarte cocktailjurk met asymmetrisch decolleté een concours dat was uitgeschreven door de wolindustrie. In de ’categorie jas’ strijkt een zeker Karl Lagerfeld met de eer.

Na zijn eindexamen gaat hij naar Parijs, hij verblijft er drie maanden aan de modeschool van de Chambre Syndicale de la Couture en wordt dan als beloftevolle autodidact via via voorgesteld aan de op dat moment bekendste couturier in de wereld, Christian Dior. Dior maakte hem meteen tot zijn assistent.

Toen Dior in 1957 plotseling overleed aan een hartaanval, kreeg Saint Laurent de leiding, nog maar 21 jaar oud. Zijn eerste defilé is een triomf: hij presenteert de Ligne Trapèze, jurkjes zonder taille, smal bij de schouders en naar beneden wijd uitlopend. De dienstplicht is in 1960 een hinderlijke onderbreking van deze droomstart: Saint Laurent, die zijn naam dan nog met streepje schrijft, heeft het als duidelijk herkenbare homoseksueel zwaar en wordt vanwege zijn eerste diepe depressie opgenomen in een kliniek. Dior vervangt hem. Hierop begint hij zijn eigen modehuis, met zijn partner Pierre Bergé, die hij kort na het drama van zijn eerste zenuwinzinking had ontmoet. Samen bouwen ze met YSL een waar imperium dat nog altijd synoniem is voor Franse elegantie. Het streepje gaat van zijn naam af, als teken van emancipatie.

1966 is een sleuteljaar in zijn oeuvre met thema’s die zijn hele leven terug blijven keren: de tailleur pantalon, de broek voor vrouwen, de caban (aangepaste versie van een militair jasje) en de smoking die niet zozeer verontwaardiging wekt door de androgyne uitstraling van de draagster, maar door de doorschijnende blouse die eronder wordt gedragen.

In dat jaar lanceert hij ook, als eerste ontwerper, confectie voor vrouwen. Net als voor zijn haute couture put hij daarvoor uit de mannengarderobe: broeken, saharajasjes, broekpakken. De YSL-confectie is duur, maar hij is de eerste ontwerper die mode in ieder geval toegankelijk weet te maken voor een veel groter publiek dan tot dan toe gebruikelijk was. Andere nieuwigheid is de locatie van zijn eerste winkel, Rive Gauche: in Saint-Germain-des-Prés, een intellectuele zone van de hoofdstad, een eind verwijderd van de grote, klassieke mode avenues.

Behalve mannenkleding is de straat voor YSL een inspiratiebron. Zo wekt hij in zijn Dior-tijd de wrevel van clientèle van dit huis met een ’beat look’ collectie met een zwarte leren jas, een primeur voor vrouwen. Volgens collega-ontwerper Jill Sander is het knappe, het geniale van YSL dat hij ’contact met de straat behield zonder dat zijn collecties aan elegantie of kwaliteit inboeten’.

Demonstrerende studenten vernielen in mei 1968 zijn Rolls: wisten zij veel dat de bezitter op het terrein van de esthetiek al jaren een onvervalste revolutionair was? Ook YSL had een broertje dood aan de conventies van de bourgeoisie: de parka’s, Afghaanse jassen, legerbroeken en Zweedse klompen die de protestgeneratie later ging dragen had hij al ver voor ’68 in zijn collectie zitten.

De jaren zeventig zijn echte YSL-jaren, waarin hij deel uitmaakt van de jetset, die zich te buiten gaat aan seks, drugs en rock’n roll. Zijn klanten heten onder anderen Paloma Picasso, Marella Agnelli van de Fiat-familie en Catherine Deneuve. Voor haar maakt hij de kleding die zij droeg in ’Belle de Jour’, waarin Deneuve een vrouw speelt die worstelt met haar burgerlijke opvoeding en erotische fantasieën. Hij verrast elk jaar met zijn collecties, waaronder eentje met Afrikaanse motieven en ’kitscherig’ commentaar op de dan vigerende zigeunerlook. Ondertussen breidt vriend Bergé het bedrijf YSL uit: een serie parfums (Y, Rive Gauche, Opium en Paris) verovert de wereldmarkt en de ene na de andere lucratieve lijn met accessoires (tassen, riemen, schoenen) ziet het licht. Uiteindelijk prijken de drie in elkaar gestrengelde initialen op de gevels van tweehonderd winkels in de wereld.

Van de man zelf weten we –behalve dat hij periodiek in diepe somberheid verkeert en het woord in het openbaar liever aan zijn compagnon en vriend voor het leven Bergé laat– eigenlijk weinig, merkte Le Monde gisteren op. Hij gaf toe dat hij nerveus is voor elke show, maar aarzelde niet naakt – alleen zijn grote bril met het bekende rechte, hoornenmontuur zette hij niet af – te poseren voor Jean-Loup Sieff voor een campagne rond een van zijn parfums. Verder lijkt zijn leven te bewijzen dat rijkdom, villa’s in Marrakesj en Normandië, een weelderig appartement in Parijs, een schilderijen collectie met vele meesters, niet per se gelukkig maken. Een depressie vergeleek hij ooit in een interview met een gevangenis, drugs en tranquillizers met valse vrienden.

Over zijn werk schreef hij in 1982: „Ik wilde dat iedereen begreep dat kleding naar mijn idee tijdloos moet zijn. En ik heb er twintig jaar over gedaan om het te bewijzen.” Van de bredere, sociaal-culturele, zo niet historische waarde van zijn oeuvre was hij inmiddels zelf ook wel overtuigd: „Ik heb me altijd verzet tegen degenen die hun ego willen bevredigen via de mode, ik heb altijd vrouwen willen dienen, ik wilde hen vergezellen bij die grote emancipatiebeweging die de laatste eeuw heeft gekend.”

De laatste 20 jaar werd het stiller rond YSL, die zich volgens modespecialisten tevreden stelde met het beheren van zijn nalatenschap. „Hij citeerde zichzelf terwijl anderen hem plagieerden: hij bewees voortdurend dat hij klassiek was. Zijn definitie van elegantie levert het bewijs”, aldus de krant Libération. „Een zwarte coltrui, een broek, een regenjas.”

In 2002, hij is dan 65, is het genoeg voor ’de eeuwig bedroefde jongeman’. Deneuve zingt bij het laatste defilé, dat Bergé al zijn begrafenis noemt, a capella ’Ma plus histoire d’amour, c’est vous’. YSL is op dat moment al een paar jaar in handen van Gucci, dat weer het bezit is van een van de rijkste Fransen, François Pinault van Pinault-Printemps-Redoute. Van de artistiek leider die deze aanstelt, de Amerikaan Tom Ford, moet Saint Laurent weinig hebben. Te bloot, te schreeuwerig, te ordinair eigenlijk. Voor het parfum Opium bedacht Ford een campagne rond het model Sophie Dahl die het flesje op een halsketting na naakt in een suggestieve pose aan de vrouw moest brengen. Niet zijn stijl. Die zag er op zijn naaktfoto meer uit als een ’jongeman die verrast wordt in de badkamer’, zoals de schrijfster Françoise Giroud het omschreef.

„Creativiteit en marketing gaan slecht samen. Deze tijd is niet de onze”, zo vatte Pierre Bergé het gevoel samen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden