Yasujiro Ozu: familiedrama op de vierkante centimeter

Geen filmoeuvre is zo consistent als dat van de Japanse regisseur Yasujiro Ozu (1903-1963). Het credo dat grote filmmakers gedurende hun hele loopbaan eigenlijk slechts één film maken vindt hier zijn mooiste bevestiging. Te meer omdat het gaat om een omvangrijk oeuvre: 54 speelfilms maakte Ozu in de periode tussen 1927 en 1962, waarvan er 33 bewaard zijn gebleven. In al die films staat hetzelfde thema centraal: het uiteenvallen van de Japanse familie. Met minimale variatie in de middelen die hem ter beschikking staan - scenario, camera, montage - en een maximum aan emotioneel bereik vertelt Ozu steeds hetzelfde verhaal.

Die ene, archetypische Ozu-film is een huiselijk drama dat zich vrijwel volledig afspeelt in een eenvoudige, traditionele Japanse woning. Van een verhaal is nauwelijks sprake, de plot kan in één zin worden samengevat. De film eindigt met het beeld van een alleenstaande vader of moeder, zittend op een mat, verzonken in melancholie, verlaten door de kinderen. Niet verbitterd maar berustend, want zo is het leven nu eenmaal: kinderen verlaten het huis, ouders blijven alleen achter. Volgens Ozu-kenner Donald Richie is die onvermijdelijke breuk ingrijpender dan wij ons kunnen voorstellen. Anders dan in het westen, waar het verlaten van het ouderlijk huis staat voor de start van een eigen leven, wordt de Japanse identiteit gevormd door degenen met wie je leeft en betekent elke verandering van 'groep' een aanslag op het zelfbeeld.

De samenhang binnen het oeuvre reikt nog verder dan de thematische continuïteit. Bij het voorbereiden van een volgende film herlazen Ozu met zijn vaste scenarioschrijver Kogo Noda oude scenario's, om daar vervolgens op te kunnen variëren. Regelmatig maakte Ozu nieuwe versies van films die hij al eerder had gemaakt. Bepaalde personages keren niet alleen terug in verschillende films, ze houden ook nog eens dezelfde naam: dochters heten steevast Noriko. Cruciaal tenslotte is de herkenbare stijl van Ozu, die vele andere filmmakers heeft beïnvloed. Met behulp van de geometrische patronen van het Japanse interieur ontwierp Ozu strenge beeldcomposities waarin ook de acteurs hun vaste plaats hebben. Van beweging of effecten met de camera moest hij niets hebben, de montage toont elke scène afzonderlijk zonder tussentijdse ingrepen. Alles is even eenvoudig als doordacht.

Naast de vertoning van alle bewaard gebleven films, inclusief 16 zwijgende films die met piano-begeleiding zullen worden vertoond, brengt het Nederlandse Filmmuseum een klassieke Ozu-film uit. 'Banshun', als alle Ozu-films beter bekend onder de Engelse titel 'Late spring', uit 1949 is een gelukkige keuze.

'Late spring' is Ozu op z'n best: een familiedrama op de vierkante centimeter, universele emoties gevangen in een enkele blik, tragiek die verscholen ligt in hetgeen niet wordt uitgesproken. Vader en dochter worden bovendien gespeeld door twee vaste Ozu-acteurs: Chishu Ryu speelde in bijna alle films, Setsuko Hara kreeg later de moederrol. Hier speelt ze de dochter die bij haar vader wil blijven, maar door haar vaders goedbedoelde bedrog in een huwelijk wordt gelokt. Tekenend voor Ozu's afwijkende prioriteiten is dat we wel te zien krijgen hoe de vader zijn teennagels knipt, maar nooit hoe de aanstaande van de dochter eruit ziet. Analoog aan de wat versleten aanbeveling om 'tussen de regels te lezen' zou je de Ozu-kijker willen aanraden om toch vooral 'tussen de beelden te kijken'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden