Xi is China's machtigste man sinds Mao

Xi Jinping houdt zijn toespraak tijdens het partijcongres.Beeld AP

Het kan de inwoners van Peking niet ontgaan: vandaag begint het negentiende congres van de Communistische Partij. Grote vraag is of partijleider Xi Jinping zijn machtspositie zal versterken.

In de Fangjia Hutong, een oud woonwijkje in Peking, hangen overal de rode vlaggen met gele sterren uit. Aan veel huizen en ieder restaurant of winkeltje wappert de Chinese vlag. En er zijn veel restaurants en winkels, erg communistisch is China niet meer in de dagelijkse praktijk. Toch is de Communistische Partij van China (CPC) nog altijd oppermachtig. En binnen die partij trekt steeds meer één man aan de touwtjes: secretaris-generaal Xi Jinping (64), tevens president van het land. Want de CPC, die eens in de vijf jaar een congres organiseert, bepaalt alles in China. En Xi, ooit gezien als een kleurloze bureaucraat, heeft zich ontpopt tot een leider zoals het land allang niet meer heeft gezien.

Xi heeft in de afgelopen vijf jaar een machtspositie bereikt die volgens kenners sterker is dan die van enige leider sinds Mao Zedong, de grote roerganger die het land met harde hand leidde vanaf de communistische machtsovername in 1949 tot zijn dood in 1976. Mao's opvolgers hebben ervoor gewaakt om alle belangrijke posities te vergaren, of ze kregen de kans niet van rivalen binnen de partij.

Bovendien hielden mannen als Jiang Zemin en Hu Jintao zich aan de regel dat de hoogste leider maar twee termijnen van vijf jaar kan aanblijven. Zelfs Deng Xiaoping, de kleine pragmaticus die China na Mao de kapitalistische kant opstuurde, vergaarde niet zoveel posities, al bleef hij na zijn officiële terugtreden achter de schermen nog flink aan de touwtjes trekken.

De Chinese president Xi Jinping houdt zijn toespraak tijdens de openingsceremonie van het partijcongres.Beeld EPA

Signalen

Dat Xi Jinping op dit congres een tweede termijn van vijf jaar krijgt, staat wel vast. Maar veel kenners van de Chinese partijpolitiek denken dat hij nu al aanstuurt op een ongekende derde termijn. Daarmee zou Xi vijftien jaar lang zijn stempel op het land drukken. Niemand verwacht dat Xi dit officieel zal aankondigen, maar iedereen houdt de signalen in de gaten.

"Om te weten of hij misschien een derde termijn zal blijven, moeten we tussen de regels door lezen", zegt Trey McArver, politiek analist bij denktank Trivium in Peking. "Zo is het de vraag of hij een veelbelovende jongere leider zal benoemen in het Staande Comité. Zo zijn bij de vorige overgangen de nieuwe leiders klaargestoomd. Als dat niet gebeurt, zal dat gezien worden als een teken dat hij langer blijft."

Het Staande Comité is de hoogste uitvoerende macht in China, met op dit moment zeven leden - allemaal mannen van boven de vijftig - die zijn geselecteerd uit het grotere Politburo. Zij zijn de enigen die nog wat tegenwicht kunnen bieden aan de hoogste leider, maar aan de andere kant komen ze alleen in het comité als ze Xi steunen.

Eén pot nat dus, of is het toch niet zo zwart-wit? Frank Pieke, hoogleraar sinologie in Leiden, ziet grijstinten. "Interessant is welke nieuwelingen benoemd worden in het Politburo en het Staande Comité. Zijn het allemaal protegés van Xi of zien we nog iets van een alternatief? Als er maar een of twee nieuwelingen worden benoemd, kan dat betekenen dat Xi niet zo sterk staat. En als er een belangrijke nieuweling bijkomt, is het vooral de vraag of die uit Xi's hoek komt."

Twee vrouwen bekijken het congres vanuit een winkelcentrum.Beeld REUTERS

Opvolger

Iedereen zal ook kijken of er een opvolger voor Xi in zicht is. De benoeming van een veelbelovende nieuweling, van rond de vijftig kan erop wijzen dat hij wordt klaargestoomd voor het hoogste ambt. Maar zelfs de experts durven nauwelijks namen te noemen, zo ondoorzichtig is dit proces.

Xi heeft namelijk een vervelende gewoonte: iedereen die in aanmerking lijkt te komen, wordt weggewerkt. Meestal gebeurt dat met een aanklacht wegens corruptie. Want China moet gezuiverd worden van dit euvel, vindt Xi, of het nu gaat om de 'vliegen', de kleine krabbelaars, of de 'tijgers', de grote jongens die dachten onaantastbaar te zijn.

Hoe serieus is die aanpak van de corruptie, gebruikt Xi die alleen om met tegenstanders af te rekenen? Nee, meent McArcer. "Hij voert een serieuze campagne, meer dan een miljoen overheidsdienaren zijn al onderzocht. Ja, hij gebruikt die beschuldigingen ook om rivalen te verdrijven, maar het is niet of/of. Xi meent het, hij ziet corruptie als een existentiële bedreiging voor de partij."

"Er leek een gezalfde opvolger op komst voor Xi, maar die moest toch weer weg", vertelt Pieke. "Sun Zhengcai wordt nu vervolgd wegens corruptie, opvallend genoeg net als zijn voorganger Bo Xilai. Beiden waren partijchef in de stad Chongqing. Het gaat daar steeds weer mis."

Chongqing is een gigantische metropool aan de bovenloop van de Jangtze-rivier, een knooppunt in Xi's plannen voor een Nieuwe Zijderoute. Die moet oude handelslijnen van China via Centraal-Azië naar het westen nieuw leven inblazen. Wellicht is een partijleider die daar een eigen machtspositie opbouwt gewoon te bedreigend voor Peking, lees Xi.

McArver ziet toch een interessante opvolger: "Van de namen die genoemd worden vind ik die van Hu Chunhua de meest interessante. Hij is partijsecretaris van de zuidelijke provincie Guangdong, economisch en in inwonertal de belangrijkste provincie van China. Hij heeft eerder in Tibet gewerkt en wordt gezien als iemand met een stralende toekomst, hij is met zijn 54 jaar ook relatief jong voor Chinese begrippen."

Beeld AFP

Verre vooruitblik

Ook de inhoud geeft aanwijzingen voor Xi's verdere plannen. "Op de eerste dag presenteert hij zijn rapport voor de komende vijf jaar", zegt McArver. "Maar Xi zal misschien wel verder vooruit kijken, naar 2049. Dan bestaat de Volksrepubliek honderd jaar." Met zo'n verre vooruitblik zou de secretaris-generaal en president zichzelf ook profileren als man van de lange termijn.

Beide experts houden naast Xi een man in de gaten: Wang Qishan (69), hoofd van de disciplinaire commissie van de partij en daarmee spin in het web, meent McArver. "Wang gaat over corruptie in de partij, een belangrijk onderwerp voor Xi. Volgend jaar wordt er een nieuwe overheidsdienst opgericht, de Nationale Commissie van Toezicht. Die krijgt een zeer brede bevoegdheid en het is mogelijk dat Wang die commissie gaat leiden."

Maar Wang is eigenlijk te oud voor een herbenoeming. "Zijn termijn zit erop, als hij toch langer blijft kan Xi ook wel blijven zitten", merkt McArver op. Pieke ziet in het lot van Wang ook een signaal over de kracht van Xi. "Als hij weg moet heeft Xi zijn zin niet gekregen." Zo blijft het speculeren over de benoemingen en wat die betekenen. Eén ding weet McArver wel zeker: "Een vrouw in het Staande Comité? Dat lijkt me onwaarschijnlijk."

Propaganda

Houden de gewone Chinezen zich bezig met het leiderschap, en wat vinden ze ervan? Het is bijzonder moeilijk daar iets over te zeggen. Wat opvalt is dat Xi zich presenteert als vriendelijke vader des vaderlands, niet als harde alleenheerser. En het lijkt erop dat dit beeld in brede lagen van de bevolking aanslaat, mede dankzij uitgebreide propaganda van de media, die volledig onder controle van de partij staan. Vele duizenden bezochten al een grote tentoonstelling over de Chinese successen van de afgelopen vijf jaar, met een glansrol voor Xi.

Ook internet en sociale media ontsnappen niet aan de controle van de partij. Dankzij een uitgebreide cyberpolitie weet de CPC heel goed wat er speelt op webfora en chat-apps. Soms worden sites of fora simpelweg geblokkeerd, net als veel buitenlandse websites, maar veel vaker worden ze soepel bijgestuurd. Bijvoorbeeld door in een discussie die de politieke kant op dreigt te gaan grappige filmpjes te plaatsen die veel aandacht trekken.

Beeld AFP

Cybercontrole

De cybercontrole gebeurt ook steeds minder in het geheim. De Engelstalige krant Global Times, die onder de vleugels van het Volksdagblad een duidelijk nationalistische koers vaart, berichtte onlangs uitgebreid over nieuwe maatregelen om de sociale media te reguleren. Zo heeft een agentschap met de naam Cyberspace Administration of China bepaald dat beheerders van groepschats verantwoordelijk zijn voor de inhoud van die online discussies.

Zij, de providers en gebruikers 'moeten socialistische waarden promoten en een positieve en gezonde net-cultuur aanmoedigen', aldus de nieuwe regels. "Nu zullen gebruikers voorzichtiger moeten zijn met het versturen van groepsberichten", zegt een beheerder van groepschats met de naam 'Liu' in de krant, en hij vindt dat vanzelfsprekend een goede zaak.

Dezelfde krant meldt ook dat een Chinese website die zich richt op literatuur en media, Jjwxc.net, inspecteurs gaat inhuren. Taboe zijn voortaan 'alle onderwerpen en berichten over politiek en aanverwant nieuws'. Ook de sport-website Hupu.com laat er geen gras over groeien: alle berichten die te maken hebben met politiek of nationale geschiedenis worden direct verwijderd.

De controle is rond het partijcongres nog eens extra aangehaald. Ook de VPN's, privé-verbindingen waarmee Chinezen en vooral de buitenlanders in het land de controle konden omzeilen, worden nu aangepakt.

In dit klimaat is het steeds moeilijker om nog iets van kritiek op het leiderschap te laten horen. En, het moet gezegd, het gaat de gemiddelde Chinees ook al jaren steeds beter. Hij of zij reed vroeger op een fiets, toen op een scooter en nu vaak in een auto. Het woningbezit onder Chinezen is, internationaal vergeleken, bijzonder hoog. Met de luchtvervuiling gaat het voorzichtig de goede kant op.

Maar de economische groei gaat niet meer zo hard als jarenlang gewoon was. De aanscherping van de controle op alle uitingen moet wellicht voorkomen dat gemopper toch te veel doorklinkt. In de toespraak van vandaag zal Xi zeker een rooskleurig beeld schetsen van de ontwikkelingen, meent McArver. "Hij zal een positieve visie van een mooi en rijk China presenteren."

Internationale successen

Ook Pieke verwacht een positief verhaal, en niet alleen op economisch terrein. "Xi zal veel zeggen over de internationale successen van China, en terecht. Hij heeft de Chinese diplomatie op de kaart gezet, nog meer dan zijn voorgangers. De internationale rol van het land is in een stroomversnelling terechtgekomen, ook door de crisis rond Noord-Korea."

De vraag is vooral hóe positief het verhaal zal zijn, denkt Pieke. "Het Partijcongres is de gelegenheid waarbij in de eerste plaats wordt teruggekeken op de afgelopen vijf jaar. Als Xi de gelegenheid krijgt om uitgebreid de verworvenheden van die periode te bewieroken, kan hij nog langer aanblijven. Als hij een verhaal houdt waarin allerlei bedreigingen en problemen een rol spelen, dan staat hij blijkbaar zwakker."

"De vraag is dus: in hoeverre heeft hij het zelf in de hand? De kans dat hij aanblijft lijkt nu vrij groot, maar het is zeker geen gelopen race. Er bestaat binnen de partij ook wel angst voor een leider die weer zo'n positie weet te bereiken als Mao Zedong."

Toespraak

President Xi opende het partijcongres vandaag met een 3,5 uur durende toespraak waarin hij de nadruk legde op de innovatie van de economie. Xi wil de vrije marktwerking een grotere rol laten spelen en buitenlandse investeerders meer toegang geven. Tegelijkertijd wil Xi wel de positie van Chinese staatsbedrijven versterken. Volgens Xi is China in 2050 een welvarende en sterk socialistische natie. 

Maar om dat te bereiken moet de corruptie verder bestreden worden, iets waar de president al langer tegen strijdt. De afgelopen jaren heeft Xi al meer dan een miljoen functionarissen bestraft voor corruptie. Ook bouwt het land verder aan 'een schoon en duidelijk' internet.

Verder benadrukte Xi dat er strenge milieuregels komen om de ernstige vervuiling in het land tegen te gaan. Daarnaast zei hij nooit toe te zullen staan dat Taiwan onafhankelijk wordt. 

Mega-partij

De Communistische Partij van China is met 89 miljoen leden - meer dan de inwoners van Duitsland - veruit de grootste politieke organisatie ter wereld. In 1921 begon het met slechts dertien leden, onder wie Mao Zedong, in Shanghai. Na een bloedige burgeroorlog met de nationalisten en de strijd tegen de Japanse bezetter wisten de communisten in 1949 de macht te grijpen in heel China, behalve Taiwan.

Vandaag komen 2287 geselecteerde afgevaardigden bijeen in de Grote Hal van het Volk in Peking. Zij kiezen daar de 370 leden van het Centraal Comité, die kiezen op hun beurt de leden van het Politburo. Beide procedures gebeuren op basis van een voorgekookte lijst, veel keuze is er niet. De uiteindelijke macht ligt bij het Staand Comité, dat vijf à negen leden telt. De leden van dit comité worden niet gekozen, maar benoemd door de partijleiding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden