Xenofobe burgers gezocht

Invasieve Exoten| Achteloos helpen Nederlanders mee aan de verspreiding van schadelijke uitheemse soorten in de natuur. Nu wordt hun hulp bij de bestrijding ervan gevraagd.

Twee wandelende vrouwen bij een vijver in het Nijmeegse park Brakkenstein. "Ach kijk, wat leuk. Daar zwemt een schildpad. Wat fijn voor hem. Zo heeft hij tenminste lekker alle ruimte. Toch beter dan in zo'n klein aquariumpje ergens bij mensen thuis. Net als vissen. Die horen toch ook gewoon buiten. Heb jij trouwens dat jasje nog gekocht, of vond je het toch te duur?"

Een doodgewoon gesprek, maar wel exemplarisch. Een - zo zou je het kunnen noemen - lichtend voorbeeld van het 'welgemeende' onbegrip van de gemiddelde Nederlander van het risico van het in de natuur uitzetten van planten en dieren. Dat bewust uitzetten en verslepen is de belangrijkste oorzaak van de exotenproblematiek. De burgerhand zorgt ervoor dat er in ons land honderden soorten dieren en planten leven die hier niet thuishoren en - en daar gaat het om - schade berokkenen aan de ecologie, de economie en in sommige gevallen zelfs de volksgezondheid.

Ons land telt (afhankelijk van de definitie) tussen de 360 en 1200 exotische soorten. "Juist daarom willen we veel meer dan voorheen de burger inschakelen om de enorme en steeds groter wordende exotenproblematiek te attaqueren", zegt Rob Leuven. "Je kunt nóg zulke strenge eisen stellen aan de handel of het lozen van ballastwater - een belangrijke 'bron' van uitheemse weekdieren en waterplanten - maar zonder de burger red je het niet." Leuven is als onderzoeker verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ook is hij voorzitter van het Nederlands Expertise Centrum Exoten.

We hebben het over een serieus probleem. Exoten berokkenen Nederland jaarlijks voor 1,2 miljard euro aan schade (in heel Europa 12 miljard). En de kosten voor bestrijding lopen steeds verder op, net als de gederfde inkomsten. Recent nog was er een ziekte-uitbraak bij mosselen.

Woekerende duizendknoop

Er wordt heel wat gerommeld met wilde dieren en planten, zo blijkt uit de verhalen van Leuven en zijn collega Jeroen van Delft. Van Delft is onderzoeker bij Stichting Ravon (kennisinstituut voor reptielen, amfibieën en vissen) en ook betrokken bij het Exotencentrum.

Rood- en geelwangschildpadden worden in sloten uitgezet zodra ze uit het aquarium groeien, zwartbekgrondels na een vispartijtje in de rivier weer losgelaten in een willekeurige vijver en Japanse duizendknoop dat de tuin dreigt te overwoekeren met wortels en al in de bosrand gestort. Mensen planten, om honingbijen voldoende nectar te bieden, reuzenbalsemien aan dat zich vervolgens razendsnel verspreidt en de inheemse flora in de wijde omtrek wegdrukt. En ze laten, omdat de vijver nou toch eindelijk eens moet worden opgeruimd, zonnebaarzen los in een ven in de natuur.

Van Delft: "Mensen handelen meestal met de beste bedoelingen maar wel vrijwel altijd met een totaal gebrek aan kennis over de gevolgen." Die onwetendheid geldt ook voor het bewust uitzetten. Zo kwam de vroedmeesterpad, een paddensoort die van nature uitsluitend in Zuid-Limburg voorkomt, in Haagse en Utrechtse tuinen en bevolken tropische zonnebaarzen nu Oisterwijkse vennen. De pad doet niet zoveel kwaad, de zonnebaars des te meer: hij vreet alles weg.

En dan zijn er nog de onbedoelde lifters van burgers, zoals de bedwants die na jaren van afwezigheid in steeds meer Hollandse ledikanten is te vinden. "Een kwestie van een uurtje je koffer open laten staan op een hotelkamer in New York", zegt Leuven glimlachend.

Burgerwacht

Meer voorlichting aan burgers over de effecten van uitzetten en verslepen moet deze 'bron' van exoten doen opdrogen. Maar dat is niet de enige manier waarop de exotenkenners de burger bij het bestrijden wil inschakelen.

Van Delft: "Minstens even belangrijk is hun signalerende en waarschuwende rol. Als zeventien miljoen mensen doorgeven als ze een exoot signaleren - óók als deze platgereden is - ontstaat een fantastisch early-warning-systeem. Zeker als nieuwe exoten of exoten op nieuwe plekken bijtijds worden gesignaleerd, kun je door snel ingrijpen voorkomen dat de exoot zich ongebreideld en desastreus uitbreidt en verspreidt."

De brulkikker is daar een goed voorbeeld van. Omdat een oplettende vijverhouder in Limburg vond dat de kikkervisjes wel erg groot waren (een brulkikker meet zo'n 15 centimeter) en Ravon belde, konden de kikkers meteen uit de vijver worden gehaald en is verspreiding voorkomen. Een actie met verstrekkende gevolgen. Een brulkikker kan immers forse afstanden afleggen, concurreert met en vreet veel andere dieren weg en draagt ziektes over.

"Als niet alleen de brulkikker, maar ook bijvoorbeeld de halsbandparkiet, Italiaanse kamsalamander, Japanse duizendknoop, watercrassula of grote waternavel - een waterplant die met zijn uitbundige groei de koelwatersystemen van energiecentrales volledig verstopt - en zonnebaars eerder waren bestreden, zouden we nu niet met de enorme schade zitten. Exoten zijn meestal pas een probleem als ze talrijk worden. Dan immers kunnen ze inheemse planten en dieren verdringen of uitroeien en de economie echt schaden."

Herkenningskaarten

Burgerhulp is volgens de mannen onmisbaar. Met een nieuwsbrief 'Kijk op exoten' en de nodige herkenningskaarten (te downloaden via www.ravon.nl) wordt die burger geholpen, maar deze moet er tegelijkertijd wel wat voor doen. Waarnemingen doorgeven kan eigenlijk alleen via sites als www.telmee.nl en www.waarneming.nl en pas na het aanmaken van een account.

Van Delft: "Geef het vooral ook door als je iets niet kent. Een foto is voldoende. Experts genoeg 'aan de andere kant'. Het gaat echt niet alleen om nieuwe nieuwkomers. We zijn bijvoorbeeld ook heel benieuwd hoe de halsbandparkiet, die nu nog vrijwel uitsluitend in het westen voorkomt, zich over de rest van het land gaat verspreiden. Waarnemen, doorgeven en alstublieft niet uitzetten. De burger maakt het verschil."

De vrouwen in Nijmegen hebben inmiddels hun wandeling door het park afgerond en kijken nog even bij de vijver. De roodwangschildpad ligt lekker te zonnen op een oud meerkoetnest. Twee andere zwemmen rondjes. "Zouden het broertjes zijn?"

Grote zorgen

Exoten brengen ook een moreel probleem met zich mee. Zo wordt Ravon nogal eens gebeld door vijver- of aquariumhouders die zich afvragen wat met de overtollige vissen en schildpadden te doen. Teruggeven aan de winkel kan niet, buren en vrienden zijn al voorzien en in de natuur uitzetten is officieel verboden. Doden mag ook niet zomaar en is bovendien naar om te doen. Sommigen brengen hun dieren naar bijvoorbeeld een schildpaddenopvang. Toch is een echt goed en werkbaar advies over hoe burgers om moeten gaan met hun 'overtollige exoten' volgens Ravon niet goed te geven, temeer daar er in Nederland geen goed vangnet bestaat. Voor overtollige waterplanten wel: de gft-bak.

Moreel dilemma

Grote waternavel, roodwangschildpad, zwartbekgrondel en Pallas' eekhoorn zijn voorbeelden van invasieve exoten; exoten die zich heel snel verspreiden en de oorspronkelijke soorten wegdrukken. Het zijn de invasieven die het meeste risico opleveren. Daarom ook volgen Van Delft en Leuven met argusogen de ontwikkeling van de Chinese moerasslak en de Amoergrondel. De Chinese moerasslak is sinds 2010 in ons land, geïntroduceerd via de Aziatische voedsel- en/of aquariumhandel. De Amoergrondel maakt een snelle opmars door in Oost-Europa en is ook al in Duitsland aanwezig. De handel in aquariumvissen speelt hierbij een rol, maar deze vissoort breidt zich ook razendsnel uit via het Europese netwerk van vaarwegen, ondertussen 'alles wat los en vast zit wegvretend'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden