Naschrift

Xander Wadman (1954-2018) zocht schoonheid in het onbekende

Xander Wadman als violist Beeld Foto's van de familie

Zijn fascinatie kende vele dimensies. Of het nu in muziek, schilderkunst of (denk)sport was, altijd zocht Xander Wadman schoonheid in het onbekende.

Onbewust schetste de vader acht jaar voor de geboorte van zijn oudste zoon in drie Friese dichtregels de grove trekken van diens karakter. Hij zou eigenzinnig en zonder geestelijke pretenties zijn eigen weg volgen in uiteenlopende dimensies van het leven. Al bleef hij uit zelfbescherming vaak aan de buitenkant, omdat hij zich mateloos kon overgeven aan zijn vele interesses.

Bij de viool lag zijn grootste passie. Alleen al bij het zien van een bijzonder exemplaar straalde zijn gezicht van verliefdheid. Als tiener koos hij voor muziek boven schaken, het spel dat hij ook goed beheerste. Hij wilde niet gemiddeld zijn in verschillende dingen. Als violist was de Fries een gewaardeerd en loyaal orkestlid in Groningen. Binnen het schaken was hij een witte raaf, omdat hij alles verzamelde, bestudeerde en naspeelde, maar nooit zelf speelde. Zijn collectie schaakliteratuur is in Nederland ongeëvenaard.

Beeld Foto’s van de familie

Daarnaast was hij een verwoed verzamelaar van strijkinstrumenten, cultuur- en muziekboeken, bladmuziek, orkestpartijen, partituren, lp's en cd's, schilderijen en statistieken van voetbal.

Zijn vader was Anne Wadman, een van de grootste schrijvers uit de Friese literatuur van de 20ste eeuw. Ook moeder Hylkje Goïnga publiceerde, vaak verhalen met feministische inslag. Is het niet opmerkelijk, zo vroeg vriend en schaakpublicist Remco Heite zich in een van zijn schaakrubrieken af: "Xander Wadman, zoon van schrijvende ouders, met een fascinatie voor het woordenloze?"

Afstandelijk

Dat woordenloze kon, net als zijn eigenzinnigheid, ook op het karakter van Xander slaan. Hij was introvert en afstandelijk. Met mensen die hem fascineerden, voerde hij geanimeerde gesprekken. Door hen werd hij als warm mens ervaren. Anderen hield hij op afstand, hij kon op het koude af zijn. Of kritisch en fel als hij hun gedrag afkeurde. Mensen met kapsones, daar hield hij niet van. Eerlijkheid, schoonheid en puurheid, dat zocht hij.

Xander groeide met zijn jongere broer Thys en zus Pepi op in Sneek. Daar ging de liefde voor vioolspelen en het verzamelen van onbekende muziekstukken over van vader op zoon. Ofschoon zijn ouders nooit op sportieve activiteiten waren betrapt, ontpopte Xander zich als fanatiek voetballer. Nooit bij een club overigens, 's avonds werd er op het pleintje voor de Rehobothschool met vrienden een balletje getrapt. Dat zou hij altijd blijven doen. Zelfs toen hij hartklachten had waren de partijtjes op de maandagmiddag met leden van het Noord Nederlands Orkest (NNO) heilig, desnoods als doelman.

Beeld Foto’s van de familie

Schaken had vroeg zijn interesse. In het schoolteam van het gymnasium in Sneek was hij een van de sterkste spelers. Die school heeft hij niet afgemaakt, op zijn zeventiende ging hij naar het conservatorium in Groningen. Sinds die tijd speelde hij geen schaak meer, ofschoon hij altijd een bord met stukken en partijen bij zich had.

Eigenlijk had Xander dirigent willen worden. Hij had de kennis, maar was er het type niet voor. In het NNO, waaraan hij 44 jaar verbonden was, schopte hij het tot aanvoerder van de tweede vioolgroep. Als eerste violist was hij het beste op zijn plaats. Dat wisten ze ook bij het Concertgebouworkest, waar hij diverse malen optrad als gastspeler. Van een definitieve verhuizing naar Amsterdam zag hij af. Hij was uiterst plichtsgetrouw. Als de kalender uitwees dat een leerling op Eerste Kerstdag les had, zegde hij niet af. Xander ging totaal op in alles wat hij deed. Hij liet bij het orkest nooit verstek gaan en op zijn vrije dagen mocht hij als vervanger worden opgeroepen als iemand ziek uitviel. Dan hoeft er niet extra te worden ingehuurd, was zijn door zuinigheid ingegeven redenering.

Oliekacheltje

Spaarzaam was hij zelf ook. Leerlingen klaagden in de winter over de kou in zijn amper verwarmde huis. Xander zette een oliekacheltje aan en deed een das om. Die zuinigheid en extra lessen waren nodig om zijn verzamelwoede te kunnen stillen. Zijn muziekvriend van het eerste uur Kees Dekkers hield hem ooit voor: verkoop die hele verzameling strijkinstrumenten en koop één topstuk. Dat was schoppen tegen de schenen van de verzamelaar.

In Groningen woonde hij lang samen met een violiste. Xander hield afstand: hij woonde op de bovenverdieping, zij beneden. Dat veranderde toen Xander in 2004 de Georgische pianiste Nino Khutsishvili ontmoette, tijdens de Zomercursus Kamermuziek die hij jarenlang verzorgde. Twee jaar later overhandigde hij haar in een café in Tbilisi als cadeau de sleutel van het huis dat hij voor hen samen had gekocht. Ze vormden niet alleen een perfect muzikaal duo, in 2008 trouwden zij.

Beeld Foto’s van de familie

Tbilisi

Trots was Xander op hun jonge zoon Annelevan. De naam verwijst naar zijn vader Anne, voor wie hij groot respect had. Ondanks zijn tweeënhalf jaar werd Annelevan door Xander achter het schaakbord op schoot genomen om alvast wat zetjes te oefenen.

Nino verbleef met Annelevan de afgelopen twee jaar wegens familieomstandigheden veel in Tbilisi, waar Xander zich zo vaak mogelijk bij hen voegde. Hij wandelde daar graag naar het schaakpaleis en langs de boekenwinkels en galerijen, waar hij een grote liefde ontwikkelde voor schilderijen van plaatselijke kunstenaars. Het contact vóór hun huwelijk verliep via handgeschreven brieven. Van moderniteiten als een mobiele telefoon en computer wilde Xander niets weten, bij voorkeur gebruikte hij ook zijn kleine auto niet.

De pacemaker die artsen hem aanraadden, weigerde hij. Dagelijks drong Nino erop aan, maar dan was het resoluut: stop over mijn gezondheid! Ze vermoedt dat hij bang was tijdelijk niet te mogen spelen. Hij kon geen afstand nemen van zijn werk. Wie vroeg naar zijn eigenzinnige keuzes, moest het doen met schouderophalen. Al bemerkte Thys nadat de hartprobleem zich hadden geopenbaard, dat de gebruikelijke telefoontjes van één minuut uitgroeiden tot lange gesprekken waarbij Xander steeds opener werd. Zijn eigenzinnigheid maakte hem zo aantrekkelijk voor Nino. Eigenzinnigheid die hem in zijn zoektocht naar schoonheid bij voorkeur naar het onbekende voerde. Daar viel het meeste nieuws te vinden, of het nu in muziek, schaken of schilderkunst was.

Absoluut gehoor

In zijn fascinaties werd hij geholpen door zijn absolute gehoor en geheugen. Lang voor de vleugel in de woonkamer aan stemmen toe was, klonk het vanuit de vioolkamer boven: "De g doet een beetje raar". Alles wat op zijn weg kwam werd in zijn hoofd opgeslagen. Waar zijn klasgenoten op de lagere school 'Dik Trom' of 'Arendsoog' ter hand namen, zat Xander met zijn neus in geschiedenisboeken. Als muzikant wist hij precies waar en met wie hij op een bepaalde datum had gespeeld. Net zoals hij bij schaken elk partijverloop kon reproduceren dat hij onder ogen had gehad.

Binnen de schaakwereld gold hij als een opvallende verschijning. Als liefhebber bezocht hij vele toernooien, niet het minst om zijn collectie boeken en tijdschriften uit te breiden. Het vakantiehuisje in Sint Maartenszee hield hij niet alleen aan om te kunnen hardlopen langs het strand, maar ook met het oog op het jaarlijkse schaaktoernooi in Wijk aan Zee. De Friese Groninger bezat een kast vol openingstheorieën, die hij diepgaand bestudeerde ofschoon hij ze niet in de praktijk bracht. Als iemand Xander vroeg voor een partijtje, weigerde hij. Alsof het spel iets heiligs was, dat hij met zijn niveau zou ontwijden.

Bordenjongen

Bijzondere schakers met een hang naar originaliteit hadden zijn voorkeur. Een van zijn vroegste schaakherinneringen voerde terug naar 1967, toen hij dertien was. Hij had op het journaal gehoord dat outsider Tim Krabbé tijdens het Nederlands kampioenschap grootmeester Donner had verslagen. Hij wilde weten hoe dat was gegaan, en hij zou het nooit vergeten. Ooit was de jonge Xander 'bordenjongen' geweest op een Nederlands kampioenschap. Toen in Wolvega het tweejaarlijkse Remco Heitetoernooi van de grond kwam, vroeg hij of hij de demonstratieborden mocht verzorgen. Zo maakte hij deel uit van de schaakgemeenschap.

's Avonds aan tafel was hij geobsedeerd door de wijze waarop de grootmeesters met elkaar omgingen, maar als de enigszins verlegen, bescheiden man hield hij zich op de achtergrond. Toch hadden ook grote schakers ontzag voor Xander vanwege zijn kennis en zijn schaakkamer volgestouwd met boeken, tijdschriften en zelf bijgehouden cahiers met knipsels en foto's. Stadsgenoot en grootmeester van Russische afkomst Tiviakov vond met regelmaat de weg naar zijn bibliotheek. De pensionering lonkte, een nieuwe betovering maakte zich van hem meester: een schaakboekenwinkel beginnen in de binnenstad van Groningen.

Xander Wadman werd op 6 juni 1954 geboren in Sneek en overleed op 14 september in Groningen.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Lees meer naschriften op trouw.nl/naschrift. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden