Wreed verhaal achter kleine tekening

De expositie 'Maritieme Meesters, scheepvaart op tekeningen 1600-1800' is tot 30 juni te zien in het Scheepvaartmuseum Amsterdam (met ruim 100 tekeningen uit eigen bezit, van o.a. Willem van de Velde de Oude en Ludolf Backhuysen); catalogus (geschreven door Remmelt Daalder) ¿ 19,50; tevens lezingen die verschillende aspecten van de tentoonstelling belichten, op zo 25 mei en zondag 15 juni, van 15.00-16.00 uur.

Het is eigenlijk curieus dat een roemruchtige gebeurtenis uit de Engelse maritieme geschiedenis, de muiterij op de Bounty (1789), wel verfilmd is - in 1935 met Clark Gable en in 1962 met Marlon Brando in hoofdrollen -, terwijl in Nederland nog geen regisseur zich gewaagd heeft aan een verfilming van 'De muiterij op de Nijenburg'. En dat terwijl het toch om waar gebeurd, echt Hollands drama gaat, met notabene een internationaal tintje en een gruwelijke apotheose. Het scenario in het kort: we schrijven het jaar 1763. In Europa woedt nog de Zevenjarige Oorlog, Nederland is neutraal. Afgedankte soldaten, deserteurs, en geruïneerde boeren en ambachtslieden zoeken er hun heil maar raken in handen van de zogeheten zielverkopers, ronselaars die de Verenigde Oostindische Compagnie aan bemanningen voor de winstgevende handelsvaart naar Indië helpen. Het 'gajes' krijgt gratis onderdak en eten op volgestouwde 'slaapzolders' in Amsterdam en Hoorn maar moet als tegenprestatie een contract tekenen om als matroos, soldaat of ambachtsman op een VOC-schip te dienen. Zo wordt er vanuit Hoorn op de Nijenburg een bemanning overgebracht (236 man, inclusief de voor Indië bestemde soldaten), die uit maar liefst zeventien nationaliteiten bestaat. De officieren zijn voornamelijk Hollands, de schipper, Jacob Ketel, is afkomstig uit het Deense Husum.

Na de rede van Texel verlaten te hebben, de gebruikelijke startplaats, vaart het schip met gunstige wind zuidwaarts; aan de linkerzijde (bakboord) zien de zeelieden na Den Helder de duinen van Noord-Holland aan zich voorbijtrekken. Veertien van hen delen een geheim, de kiem voor de muiterij is reeds gelegd op de bedompte slaapzolder. Zij hebben zich verenigd in de zogeheten Zwavelbende: elf Duitsers en drie Fransen. Doel is het schip te kapen, daarmee naar Brazilië te varen en daar als vrij man in de Portugese kolonie te leven. Zo'n vijf weken na het vertrek van de Nijenburg naar Indië, een reis waarvoor zeven à acht maanden staat, slaan de muiters toe, ter hoogte van de Kaap-Verdische eilanden. De kaping vindt niet zonder slag of stoot plaats, er vallen één dode en zestien gewonden. Nadat de muiters het bevel op het schip overgenomen hebben, sluit een deel van de bemanning zich bij hen aan. Oude geschillen worden op brute wijze vereffend. Zo wordt op de nieuwe koers naar het Braziliaanse Salvador (Bahia) aan de Allerheiligenbaai de timmerman van zijn zilveren schoengespen beroofd en overboord gegooid. Ook plundering vindt plaats: dure wijnen voor het gezag in Batavia en de complete etensvoorraad van de scheepsofficieren (levende varkens en kippen) vallen in de gretige handen van de muiters. Zij stelen en verdelen ook de aan boord aanwezige voorraad goudstaven en zakken vol dukaten van de VOC, een diefstal die als ernstiger te boek staat dan een moord. Braspartijen, moordpartijen, verraad, een ontmoeting met het Hollandse oorlogsschip de Oranjezaal dat de Nijenburg niets vermoedend laat passeren omdat de laffe schipper Jacob Ketel over het water roept 'Dit is de Nijenburg onder kapitein Ketel, op weg naar Bahia. Alles wel aan boord.', .... stof genoeg voor een spannende, Hollandse speelfilm.

En dan is er nog de apotheose, die een scenario-schrijver zich niet gruwelijker kan wensen. Na nog meer avonturen - waarbij de Nijenburg zelfs tijdelijk aan de Zuid-Amerikaanse kust op een klip komt vast te zitten en een deel van de muiters voortijdig het schip verlaat - worden uiteindelijk alle boosdoeners opgepakt. De machthebbers van de Franse en Portugese koloniën leveren hen uit aan de Republiek, waarna berechting volgt. Een klein deel van de muiters vindt in Paramaribo (toentertijd in Hollands bezit) de dood door ophanging, het merendeel krijgt na als gevangenen naar de rede van Texel te zijn verscheept, aldaar het vonnis te horen. Velen van hen worden, een jaar na het vertrek van de Nijenburg, opgehangen of geradbraakt. En alsof dat nog niet genoeg is: op een duin bij Den Helder komen hun lijken zij aan zij in ijzeren geraamtes aan galgen te hangen, zodat dit permanente 'gerechtsteken' nog jaren lang als een waarschuwing kan dienen voor alle zeemannen die tijdens de heenreis op VOC-schepen Den Helder passeren en de blik over het Hollandse duin laten glijden.

De muiterij op de Nijenburg en het daaropvolgende, gruwelijke vonnis baarden natuurlijk veel opzien in de Republiek. In feite was er sprake van meerdere processen, waarbij na het eerste vonnis de veroordeelden zelfs ter plekke op het duin werden opgehangen. Een 'verslag' daarvan biedt die kleine tekening van Pieter Idserts (1698-1781) die op de expositie in het Scheepvaartmuseum te zien is. Een gravure van F. Houttuyn (naar een tekening van S. Fokke) laat het voltooide 'gerechtsteken' zien, nadat nog meer muiters opgehangen waren en hun lijken naar het duin vervoerd waren om daar eveneens jarenlang te bungelen, naast hun 'makkers in de dood'. Idserts' blad is - voor zover bekend - het nog enige getekende ooggetuigenverslag van een der merkwaardigste geschiedenissen uit Nederlands maritiem verleden, en daarmee heeft het Amsterdams Scheepvaartmuseum dus een zeer kostbare tekening in bezit. Die had daarom best wat prominenter op de expositie getoond kunnen worden. In ieder geval krijgt een eventueel toekomstig regisseur van 'De muiterij op de Nijenburg' met Idserts' tekening de laatste set van de film op een presenteerblaadje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden