'Wraak kan Demjanjuk nekken'

Het proces tegen Demjanjuk is onverwacht opgeschort omdat de beklaagde koorts heeft. Zijn voormalige advocaat noemt het proces, dat 21 december hervat zal worden, ’prostitutie van de holocaust’.

Het déjà vu was verre van compleet. Tóen in Jeruzalem, in de tot rechtszaal omgebouwde congreshal, maakte John Demjanjuk bizar vrolijk zijn entree, groette de aanwezigen in het Hebreeuws en wekte meer dan wrevel tijdens het proces door zich over te geven aan rek- en strekoefeningen, terwijl getuigen over hun lotgevallen in Treblinka vertelden. Al bij aankomst in Israël had zijn poging de grond te kussen – zijn bewakers weerhielden hem – onwerkelijk aangedaan. Dat was in 1986.

Nú, in München, werd een oude man op een brancard de rechtszaal ingereden, kreunend alsof zijn einde nabij was. Ook dat leek onwerkelijk. Had hij niet dezelfde zwakte voorgewend en hetzelfde gekreun geslaakt toen de Amerikaanse federale agenten hem kwamen ophalen? Zijn uitlevering aan Duitsland werd opgeschort, tot het Amerikaanse ministerie van justitie kort daarop met beelden kwam van diezelfde John Demjanjuk die zonder enig gekreun op eigen benen naar zijn auto stiefelde.

Het zijn momentopnamen in de sage rond John Demjanjuk die vele titels kent: de automonteur uit Cleveland, de Oekraïense soldaat van het Rode Leger die in handen van de nazi’s viel, Ivan de Verschrikkelijke, de kampbeul uit Treblinka, en nu, in München, de Wachmann uit Sobibor die medeverantwoordelijk zou zijn voor de moord op 27.000 joden.

’Prostitutie van de holocaust’ noemt Joram Sjeftel het proces in München. De Israëlische advocaat die Demjanjuk in Israël verdedigde en zijn doodvonnis ongedaan wist te maken, heeft geen goed woord over voor de huidige rechtsgang. Niet uit liefde voor zijn voormalige client. „Mijn moeder zou Demjanjuk een onbehouwen Oekraïense goj hebben genoemd. Hij is een simpele ziel, beperkt. Maar dan..., als hij slimmer was geweest had hij het nooit zo lang volgehouden, zou hij er allang aan onderdoor zijn gegaan.”

Sjeftel: „Aan het begin van het proces had ik nooit gedacht dat hij zou worden vrijgesproken. Maar ik kon ook niet weten dat tijdens het proces de Sovjet-Unie uiteen zou vallen en ik vrij in de kelders van de KGB kon spitten.” Uit het nieuwe materiaal bleek dat Demjanjuk niet de kampbeul uit Treblinka kon zijn geweest, maar mogelijk in Sobibor als bewaker had gediend. Demjanjuk zelf beweert dat hij in die tijd in een Duits krijgsgevangenenkamp in Chelm – niet ver van Sobibor – heeft gezeten.

Het doodvonnis tegen Demjanjuk werd teniet gedaan, maar het hof wees ook de verzoeken voor een nieuw proces, maar dan vanwege Demjanjuks rol in Sobibor, af. Sjeftel citeert uit de uitspraak, waarin het hof zegt dat het niet vaststaat dat zo’n nieuwe zaak tot een veroordeling zal leiden en Israël zich zo’n ’afgang’ beter kan besparen.

Sjeftel: „Het proces in München is een prostitutie van de holocaust, juist omdat nota bene het hof van de Joodse staat twintig jaar geleden al heeft verklaard dat er niet genoeg bewijzen zijn om Demjanjuk te veroordelen, ook niet als Wachmann van Sobibor. Er zijn geen bewijzen dat hij in Sobibor is geweest. Het proces in Jeruzalem vond 40 jaar na de oorlog plaats, toen waren er nog getuigen. Nu is het bijna 70 jaar na dato, en zijn er geen overlevenden die met Demjanjuk in Sobibor waren.”

Waarom de Amerikanen de man dan opnieuw uitgeleverd hebben en de Duitsers hem vervolgen? „Wraak”, denkt Sjeftel. Hij voert aan dat nog voor de uitlevering van Demjanjuk aan Israël de Amerikanen wisten dat hij onmogelijk Ivan de Verschrikkelijke kon zijn. „Een federale rechtbank heeft later de OSI, de afdeling van justitie voor het opsporen van nazimisdadigers, daar flink voor op de vingers getikt. Dat was ook de reden dat Demjanjuk weer het Amerikaanse burgerschap kreeg toegekend. Dat was een klap voor de OSI, die sindsdien Demjanjuk niet meer met rust heeft gelaten.”

Toch denkt Sjeftel dat het proces in München tot een veroordeling zal leiden. „Na dit circus deze week zie ik niet dat ze hem nu nog laten gaan.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden