Worstelen met de natuur

Werk van Armando, Charles Donker en Sjoerd Buisman is samengebracht in Museum Oud Amelisweerd. Drie kunstenaars die gefascineerd zijn door de natuur.

Voor een tentoonstelling over de natuur is het monumentale landhuis Oud-Amelisweerd, gelegen in een 18de-eeuws arcadisch parklandschap, de perfecte ambiance. Museum en omringende natuur vormen een combinatie die uitnodigt tot nadenken over de verhouding tussen mens en natuur.

Na de brand in 2007 in het Armando Museum in Amersfoort heeft de collectie van de bekende schilder, beeldhouwer en schrijver in Museum Oud Amelisweerd (MOA) een nieuwe thuisbasis gevonden. De eerste twee tentoonstellingen in MOA waren volledig aan zijn werk gewijd, maar de museumdirectie wil naast Armando af en toe ook andere kunstenaars laten zien. Voor de tentoonstelling 'Natura Artis Magistra' viel de keuze op Sjoerd Buisman en Charles Donker, kunstenaars die, evenals Armando in veel van diens werk, de natuur als inspiratiebron hebben. Graficus en meester-etser Charles Donker is een ware naturalist. Al veertig jaar werkt hij middenin de natuur - zijn atelier ligt tegenover Fort Rhijnauwen. Veel van zijn werk heeft het hem omringende landschap van Amelisweerd en Rhijnauwen als onderwerp.

Donker gaat uit van de schoonheid van de natuur en geeft met een grote mate van artistieke beheersing, in het gedetailleerde lijnenspel van zijn prenten, zijn eigen weergave van landschappen, bloemen en dieren. Zijn werken 'naar' de natuur betekent tegelijk ook een worsteling met haar onzichtbare structuren en patronen. Het wezen van de natuur laat zich zo eenvoudig niet (be)grijpen en doorgronden. Als Donker bijvoorbeeld het patroon van de denneappel niet begrijpt - een spiraalvorm die vanuit de basis steeds verder uitwaaiert - kan hij de dennenappel onmogelijk natuurgetrouw tekenen.

Met haar schoonheid, eigenaardigheid en groeikracht is de natuur een voortdurende bron van inspiratie voor de kunstenaars en daarmee een ware 'leermeesteres van de kunst'. Maar zoals Donker kan worstelen met de structuur van een denneappel, lopen ook Armando en Buisman aan tegen de weerbarstiger aspecten van de natuur. In haar onbeheersbaarheid en ontembare groeikracht toont de natuur zich groter dan de nietige mens en sterker dan de beschaving. De kunstenaars ervaren de natuur niet alleen als 'leermeesteres' maar ook als 'meesteres', die uiteindelijk het laatste woord heeft en alle weerstand overwint.

Sjoerd Buisman probeert de natuur fysiek te bedwingen en in een door hem gewenste richting te sturen. Een ondersteboven gehangen kamerlinde buigt haar bladeren in drie dagen weer naar het licht toe. Maar een pompoen laat zich niet temmen, ontdekte hij. Ook al bind je haar af met een strakke riem, zij groeit onstuitbaar door, uitbuikend boven en onder haar geforceerde taille. Sommige pompoenen hebben zelfs zoveel groeikracht dat ze de riem breken. Niet de kunstenaar maar de natuur toont zich de meesteres in dit pompoenproject, een van de bekende 'groeiwerken' van Buisman. En toch geeft de kunstenaar zich nog niet gewonnen in zijn poging de natuur te bezweren. Door zijn ingesnoerde pompoenen in brons te gieten, geeft hij ze een 'eeuwig leven' en stopt hij kunstmatig alsnog hun onvermijdelijke vergankelijkheid.

Een ander groeiwerk van Buisman is te zien vanaf de lange oprijlaan naar het landhuis. In een plas naast de Kromme Rijn die voor het museum langs loopt, staan drie wilgenconen. Wigwams van nu nog kale wilgenstokken, die in de komende maanden groen worden. Een dynamisch kunstwerk, waarin vogels kunnen nestelen en onderin vissen gaan paaien. Maar tegelijk van een vergankelijkheid die niet te stoppen is. Ook al heeft de kunstenaar die wens, tegelijkertijd beseft hij dat het niet kan. De takken zullen onherroepelijk vergaan.

Armando doet niet eens een poging de natuur te overmeesteren. Als ware romanticus accepteert hij dat de mens de natuur niet naar zijn hand kan zetten. De natuur is niet mét ons maar tegenover ons, een Gegenwelt die haar geheimen aan ons niet prijsgeeft. Ze is ongenaakbaar, onverschillig ten opzichte van het lot van de mens. Ongeacht wat wij doen, groeit zij door, onaangedaan door de wreedheden waarvan zij getuige is. Het 'schuldige landschap' ziet oorlog en geweld, ook hier dichtbij - het naastgelegen Fort Rhijnauwen was een beruchte fusilladeplaats van de Duitsers - zonder in te grijpen, zonder iets te zeggen of te doen. Zelfs als Armando kleur gebruikt, wordt de natuur bij hem nooit vrolijk. De felblauwe bloem op de tentoonstelling is niet lieflijk maar heeft meer weg van een vleesetende plant. De streep rood in zijn 'Schuldige Landschaft' doet eerder bloed vermoeden dan een fraaie zonsondergang.

Zoals Donker de structuur en patronen van de natuur tracht te doorgronden voor zijn naturalistische prenten, verlegt Buisman na de 'groeiwerken' waarin hij natuurprocessen probeerde te beïnvloeden, zijn aandacht ook steeds meer naar de structuren en wetmatigheden van de natuur. Die wiskundige en natuurkundige principes worden onderwerp van zijn sculpturen, zoals de Archimedes-spiraal, de Phyllotaxis en de fractale, zichzelf herhalende structuur van bijvoorbeeld een maretak. Die ene tak, gegoten in brons, heeft precies dezelfde structuur als de complete takkenbos waaruit hij gesneden is, zoals het kleinste bloemkoolroosje een miniversie is van de hele kool.

In het werk van de drie kunstenaars is de mens geheel afwezig. Wat overblijft is de natuur: 'Het lege landschap mist geen levend wezen' (Armando).

Natura Artis Magistra. Tentoonstelling met werk van Armando, Sjoerd Buisman en Charles Donker, t/m 27 september, di t/m zo van 11-17 uur. MOA (Museum Oud Amelisweerd), Koningslaan 9, Bunnik. www.moa.nl

Uniek antiek Chinees behang

Landhuis Oud-Amelisweerd, waarin museum MOA is gevestigd, is een van best bewaarde voorbeelden van een 18de-eeuwse edelmanswoning in Nederland. Het geheel van landhuis, koetshuis en de omringende tuinen, zowel formeel als in de Engelse landschapsstijl, is een rijksmonument. De indeling en structuur van het huis is onveranderd gebleven en veel historische elementen hebben de eeuwen overleefd. Een hoogtepunt zijn de 250 jaar oude Chinese behangsels met vogeltjes, jachtscènes en een drakenbootwedstrijd, waarmee de wanden van twee salons zijn bedekt. Zulk behang in deze omvang op de oorspronkelijke locatie is uniek voor Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden