Workum eert zijn elf zouaven

Workum zet zijn elf stadgenoten in het zonnetje, die hun leven waagden in dienst van paus Pius IX. Pieter Veldmans raakte gewond, de andere tien zouaven maakten de nederlaag mee van de pauselijke troepen in 1870.

’Persoonlijk herinner ik me de zouaven alleen uit de processies (*): ze waren gekleed in ballonvormige, haremachtige broeken en schuins weglopende jasjes met passementen bestikt. Opzij droegen zij een sabel, op het hoofd een verrassend klein petje.”

Hoewel feiten en verdichtsels in het werk van Godfried Bomans doorgaans dicht bij elkaar liggen, is zijn beschrijving van het traditionele zouavenuniform treffend, zoals ook de bezoeker van het Museum Kerkelijke Kunst in Workum kan vaststellen. Daar hangt de uitmonstering van Johannes Harling (1844-1923) die tussen 1867 en 1870, samen met zo’n elfduizend andere vrijwilligers uit de hele wereld – van wie een kwart Nederlanders – de Kerkelijke Staat trachtte te beschermen tegen Italiaanse nationalisten.

Harling is een van de elf inwoners van Workum die aan de oproep van paus Pius IX (Pio Nono) gehoor gaven en die, na in Oudenbosch of Maastricht te zijn opgevangen en voorbereid, via Brussel en Marseille naar Rome reisden.

Naast Harling waren dat Foppe Bruinsma, Thomas Keijzer, Johannes Schaper, Nicolaas Veldman, Aldert en Pieter Veldmans, Tjitte de Wolff en de drie broers Dominicus, Bauke en Matthijs Walta.

Van de Workumer zouaven zijn geen heldendaden bekend zoals die van de bekendste Nederlandse zouaaf, Pieter Jansz. Jong uit Lutjebroek. Deze zou volgens de overlevering in de slag bij Monte Libretti in oktober 1867 met 86 medezouaven ruim 1200 garibaldisten (volgelingen van de Italiaanse vrijheidsstrijder Garibaldi) op de vlucht hebben gejaagd om er overigens zelf de dood te vinden.

Bekend is wel dat Pieter Veldmans drie weken later gewond raakte bij de slag bij Mentana. Maar de anderen waren in elk geval betrokken bij de uiteindelijke nederlaag van de pauselijke troepen in september 1870, een leger dat daags daarop ontbonden werd. Bewaard gebleven uit deze tijd is een brief met pauselijke onderscheiding van Dominicus Walta aan een broer en zus, waarin ’UE word [sic] verzocht om deze Medaille aan onze Moeder te geven, dat is van den H. Vader’.

De terugkeer van de zouaven naar hun vaderland verliep overigens niet zonder problemen, omdat zij veelal zonder vooraf verkregen toestemming in vreemde krijgsdienst waren getreden en daardoor hun Nederlandse staatsburgerschap kwijtraakten.

In een enkel geval droegen de pauselijke onderscheidingen ertoe bij dat de voormalige zouaven toch weer ergens onder dak kwamen. Zo trad Pieter Veldmans in een Belgisch cisterciënzerklooster in, terwijl Schaper aannemer en voorzitter van het rooms-katholieke schoolbestuur in zijn geboortestad werd. Zijn fraaie grafsteen op het rk kerkhof laat zien dat in elk geval deze ex-zouaaf zich aanzien en respect verwierf.

En Harling, de man van het geëxposeerde uniform? Hij werd na zijn ’Italiaanse tijd’ boerenknecht en los werkman in Roodhuis, Midlum, Burgwerd en Bolsward, waar hij in 1923 overleed. Op zijn bidprentje valt, behalve de toevoeging ’oud-Pauselijk Zouaaf’, te lezen een tekst uit Job: „Hij was eenvoudig en oprecht, vreesde God en week af van het kwaad.”

Natuurlijk, Oudenbosch heeft zijn grote zouavenmuseum en Lutjebroek zijn Pieter Jansz. Jong (en de gelijknamige voetbalclub), maar de bescheiden expositie in Workum richt een waardig monument op voor de elf stadgenoten die hun leven voor ’Pius: Paus en Koning’ in de waagschaal stelden.

Het Museum Kerkelijke Kunst is gevestigd in de voormalige rk pastorie aan het Noard 175, 8711 AE Workum (naast de St. Werenfriduskerk) De zouavententoonstelling is te bezoeken tot 15 september, dagelijks van 13.30 tot 17.00 uur (’s zondags gesloten). Inl.: 0515 543159.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden