Column

Wordt Rutte de derde liberale staatsman?

Hans Goslinga: "Staatsman word je als politicus gemakkelijker als je dood en begraven bent." Beeld Foto: Jörgen Caris

Als deze formatie lukt, zei Herman Wijffels afgelopen woensdag, dan biedt dat de kans aan Rutte uit te groeien tot een echte staatsman. Als pleitbezorger van een groene economie doelde hij op de ingrijpende, en politiek dus uiterst moeilijke, omslag waar Nederland voor staat om de klimaatverandering op te vangen.

Voor dit proces heb je iemand nodig die in staat is het onverzoenlijke te verzoenen, kortom een staatsman, iemand die boven zichzelf en boven zijn partij kan staan. Rutte heeft al ruimschoots bewezen dat hij compromissen kan sluiten, maar de proeve van echt staatsmanschap moet hij volgens Wijffels nog leveren. 

Kan hij de spanningen beheersbaar houden die een groot compromis tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks, als dat er komt, zou meebrengen?

Het predicaat ‘staatsman’ roept in ons geografisch en ook politiek vlakke land al snel weerstand op. Dat is de reden waarom het slechts aan een handvol politici voluit is gegund, degenen die, de tijdgeest aanvoelend, een historische omslag inluidden: Thorbecke, die met het ontkoningen van de koning de weg baande voor de parlementaire democratie; Cort van der Linden, die het bestel toegankelijk maakte voor iedereen en politieke ruimte gaf aan achtergestelde groepen; Drees, die leiding gaf aan het herstel van het land na de oorlog en de opbouw van de sociale welvaartsstaat.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Cort van der Linden Beeld ANP

Dood en begraven

Met het verstrijken van de tijd krijgt ook het staatsmanschap reliëf van Piet de Jong, de oud-marineman die de natie in de jaren zestig met vaste hand door de culturele revolutie loodste, alsook dat van Ruud Lubbers, onder wiens leiding het land de zware economische crisis van de jaren tachtig te boven kwam. 

Staatsman word je als politicus gemakkelijker als je dood en begraven bent. Dat mechanisme is eenvoudig te verklaren: alleen de grote wapenfeiten blijven in het collectieve geheugen hangen. Het prozaïsche politieke handwerk, dat er aan voorafging, raakt vergeten.

Dat betekent omgekeerd een dubbele handicap voor politici in onze dagen: hun status wordt vooral afgemeten aan de minder verheven kanten van het handwerk, de lelijkheid van de compromissen, het gesjacher over punten en komma’s. Hun verdiensten worden veelal onderschat en wachten op ‘het oordeel van de geschiedenis’.

Troost valt er voor hen te ontlenen aan de film ‘Lincoln’ die laat zien hoe de meest gewaardeerde Amerikaanse president, Abraham Lincoln, niet schroomde een aantal Congresleden om te kopen om het slavernijverbod als het dertiende amendement aan de Grondwet toe te voegen. 

Dichter bij huis: de doorbrekende uitruil die Cort van der Linden precies een eeuw geleden tot stand bracht, algemeen kiesrecht tegen gelijke rechten voor christelijke scholen, werd in zijn dagen door sommigen als een ordinaire koehandel gezien.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Premier Mark Rutte Beeld Dijkstra bv

Desastreuze gevolgen

Een wat realistischer kijk op het doen en laten van onze politici kan dus geen kwaad. De politiek heeft nu eenmaal ook een ambachtelijke kant, waarvan het belang wordt onderschat als je electorale macht wilt omzetten in politiek-bestuurlijk handelen. 

De populist Donald Trump heeft dat ondervonden in de eerste maanden van zijn presidentschap, de Lijst Pim Fortuyn ondervond dat in 2002. In zijn boek ‘De kinderen van Pim’ laat de politieke journalist Joost Vullings de desastreuze gevolgen zien van een gebrek aan cultuur, ambachtelijke kennis en ervaring, huiscodes en daarop gevestigd leiderschap.

Al die aspecten vormen het binnenweefsel van ons partijpolitieke bestel, waar populisten en avonturiers in hun ongeduld de dingen hier en nu te veranderen nauwelijks oog voor hebben. De politiek laat zich niet leiden als een bedrijf. In de woorden van Bas de Gaay Fortman is politiek ‘de kunst van het ivoor draaien’. 

Mede daarom is het de vraag of een kabinet van VVD, CDA, D66 en GroenLinks mogelijk is. Zo’n kabinet vraagt om een groot compromis in de betrekkelijk korte tijd van een formatie. Dat is misschien te veel gevraagd, temeer daar de coalitie van deze vier partijen ongekend en dus onbeproefd is.

Aan de omslagen die Thorbecke en Van der Linden tot stand brachten, ging een langdurige voorbereiding (via staatscommissies) vooraf. In het elfde uur werkte druk van buiten mee, in Thorbeckes tijd revoluties vlakbij onze grenzen, in de dagen van Van der Linden de Eerste Wereldoorlog.

Drees, De Jong en Lubbers konden succesvol opereren omdat ze waren opgewassen tegen de druk van de omstandigheden. Die druk is er nu ook, zeker in de ogen van Wijffels. Maar de vraag is: wordt de urgentie breed genoeg gevoeld om het grote politieke compromis mogelijk te maken en Rutte de kans te geven zijn proeve van staatsmanschap te leveren?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden