Wordt koffie straks een luxeproduct?

Ook al hebben ze zelf weinig aan de klimaatverandering bijgedragen, kleine boeren in ontwikkelingslanden krijgen de gevolgen daarvan wel op hun bord. Het weer is grilliger geworden en dat is te merken in de opbrengsten van de landbouw. "Koffiestruiken moeten de helling op en hoe steiler die zijn, hoe lastiger het wordt om koffie te verbouwen."

'Tot ongeveer 1988 was het klimaat voorspelbaar, we hadden jaarlijks twee regenseizoenen waar we op konden rekenen. Tegenwoordig is met name de regentijd van maart tot juni niet betrouwbaar", zegt Baluku Yofesi, directeur van het Karughe Farmers Partnership in Kasese in het westen van Oeganda. "Hierdoor zijn enkele gewassen die veel regen nodig hebben, zoals pompoen, cassave en sommige bonensoorten verdwenen."

Yofesi is een van de boeren die aan het woord komt in een rapport van FLO, de internationale koepel van fairtradeorganisaties, dat de gevolgen van klimaatverandering voor kleine boeren inventariseert. Hieruit blijkt dat overal ter wereld boeren inmiddels te maken hebben met een verandering van het weer.

Zo zorgen hogere temperaturen in Peru, en dan met name een hogere nachttemperatuur, ervoor dat de bloeiperiode van de mangoboom verstoord raakt. Hierdoor daalde de mangoproductie in de regio's Tambogrande en Chulucanas in 2009 met 70 procent. De 8000 mangotelers en hun gezinnen uit die regio kwamen hierdoor voor het tweede jaar op rij in de problemen.

Koffie- en theetelers kampen de laatste jaren met zowel droogtes als heftige regenperiodes. Alleen al koffie wordt wereldwijd door zo'n 20 miljoen families geteeld. De mogelijke effecten van klimaatverandering kunnen dus groot zijn, weet Peter Baker, wetenschapper bij CABI, een Brits landbouwonderzoeksinstituut. Baker heeft wereldwijd onderzoek gedaan naar koffieteelt en is een jaar of vier geleden daarbij ook gaan kijken naar het effect van klimaatverandering daarop. De afgelopen week sprak hij hierover tijdens de Max Havelaar lecture.

"Koffie is een kieskeurig gewas, dat niet overal gedijt", vertelt hij. "De struik mag het niet te nat, maar ook niet te droog hebben. Te veel schaduw is niet goed, maar van te veel zon houdt deze prinses op de erwt ook niet. De witte, naar jasmijn geurende bloemen, kunnen in een klap verwelkt zijn als ze het te warm hebben. Regent het te veel dan zien schimmels en virussen hun kans schoon. In Colombia is de laatste jaren extreem veel regen gevallen, de opbrengsten van koffie zijn hierdoor flink gedaald, en dat is te merken in de wereldprijs."

Aan de discussie of de misère van kleine boeren uitsluitend aan klimaatverandering is toe te schrijven of misschien ook veroorzaakt wordt door met enige regelmaat terugkerende weerfenomenen als El Niño en La Niña durft Baker zich niet te wagen. "Ik ben geen klimatoloog, maar de klimatologen die ik spreek, verzekeren mij dat de steeds grilliger weerpatronen die we de laatste jaren zien, aan klimaatverandering vallen toe te schrijven evenals de stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde."

Koffie groeit vooral op hellingen en het is volgens Baker te verwachten dat met de stijging van die temperatuur de koffie mee de hoogte in gaat. "Als de temperatuur de komende twintig jaar met 1 graad stijgt dan zullen de koffiestruiken 150 meter de hellingen op kruipen", verwacht hij. "De ruimte op die hellingen is beperkt en hoe steiler, hoe lastiger het wordt om gewassen te verbouwen. Bovendien kan dit in periodes van hevige regenval gevaarlijk zijn. In Oeganda zijn eind augustus nog tientallen koffieboeren omgekomen door modderlawines."

Wordt koffie straks een luxeproduct? "Zo ver is het nog niet, maar de betere Arabica-koffie die vooral in hoger gelegen gebieden groeit, wordt wel schaarser. Je ziet nu al dat er in India minder Arabica en meer van de kwalitatief mindere Robusta wordt geteeld."

Baker is momenteel betrokken bij een project met de Duitse ontwikkelingsorganisatie GIZ en de Newman's Coffee Group om kleine Braziliaanse koffieboeren te adviseren hoe ze zich het beste kunnen wapenen tegen klimaatverandering. Baker: "Omdat het weer vooral grilliger is geworden, zit ik weleens met de handen in het haar. Wat moet ik die boeren in hemelsnaam vertellen, afgezien van wat basistips als het aanleggen van regenreservoirs? Als het nou alleen maar warmer en zonniger zou worden dan kun je ze adviseren om meer bomen te planten zodat er meer schaduw is. Maar wat nou als je juist meer langdurige regenperiodes krijgt? Eigenlijk moet je boeren dus vertellen dat ze zich op meerdere omstandigheden moeten voorbereiden, maar daar hebben kleine boeren geen tijd en geen geld voor."

Kleine boeren hebben vaak ook geen toegang tot grote fondsen bij bijvoorbeeld de Wereldbank waar mensen terechtkunnen die maatregelen willen treffen tegen klimaatverandering, of weten die niet te vinden. FLO probeert dat te veranderen. Om kleine boeren op een andere manier enigszins te wapenen is Max Havelaar in samenwerking met ontwikkelingsorganisatie ICCO en energiebedrijf Eneco, bezig met een programma om samen met bij het keurmerk aangesloten boerenorganisaties te kijken of zij naast hun bestaande gewassen ook planten kunnen verbouwen die als biobrandstof kunnen dienen zoals jatropha, een struik waarvan olie uit de zaden kan worden geperst. (Zie het artikel op pagina 6 en 7).

Fenny Eshuis, beleidsmedewerker bij Max Havelaar: "Bijkomend voordeel is dat de perskoek die overblijft een goeie bemester is. Daarnaast zijn we met ICCO bezig om coöperaties die overgaan op duurzame energie in hun bedrijfsvoering of die stukken grond herbebossen, te assisteren bij deelname aan de wereldwijde emissiehandel."

Naast kleine boeren zien ook grote voedselproducenten als Nestlé en Kraft de bui inmiddels hangen, weet Baker. Hij ziet nog geen tekenen dat deze voedselreuzen al stukken land aan het kopen zijn in landen als Argentinië en Papoea-Nieuw-Guinea die de potentie hebben om nieuwe koffielanden te worden, maar sluit niet uit dat dat in de toekomst gaat gebeuren. "Voorlopig zetten deze grote afnemers vooral in op het verbeteren van landbouwmethodes zodat de productie omhoog kan."

Baker zou het wel toejuichen als deze grote producenten meer geld zouden steken in de ontwikkeling van koffiesoorten en andere gewassen die beter bestand zijn tegen de nieuwe weersomstandigheden. "Helaas zijn dit soort plantenveredelingsprogramma's processen van lange adem en bij multinationals ontbreekt die nog wel eens omdat die de aandeelhouders op korte termijn tevreden moeten stellen."

Het antwoord op de vraag hoe om te gaan met de nieuwe grillige weerpatronen, moet wat Baker betreft daarom vooral van overheden komen. "Brazilië doet het wat dat betreft goed. Zij laten in kaart brengen welke gebieden zich het best lenen voor welk gewas en gaan hier vervolgens de boer mee op. Daar zouden andere landen een voorbeeld aan moeten nemen. We hebben sterke planners en leiders nodig die toekomstgericht durven denken. Helaas ontbreekt het daar in veel ontwikkelingslanden nog aan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden