Wordt het vmbo, havo of vwo?

Schooladvies | Het belangrijkste moment van het jaar voor de ongeveer 180.000 achtstegroepers en hun ouders valt vaak in de week voor de kerstvakantie: het schooladvies van de leerkracht. Een jaaroverzicht van de totstandkoming van het advies op Goeree-Overflakkee.

Brugklascoördinator Daniël Huising voelt de hete adem van zijn collega's op de christelijke scholengemeenschap Prins Maurits in Middelharnis in de nek. Zo kort voor de kerstvakantie bezoekt hij al een paar van de veertig basisscholen op Goeree-Overflakkee waarvandaan straks de nieuwe eersteklassers komen. Vandaag is hij in Ooltgensplaat op De Hoeksteen, om te praten met adjunct-directeur en leerkracht in groep 8, Jan-Willem van de Werken. Als de adviezen niet goed zijn, krijgt de school straks klassen met kinderen die niet op het juiste niveau zitten. "En dat is fnuikend voor de kwaliteit van ons onderwijs", aldus Huising.

Sinds twee jaar werkt de brugklascoördinator met het 'leidend schooladvies'. Hij mag zelf niet meer meepraten met basisscholen over het schooltype waarop een achtstegroeper de middelbare school binnenkomt. De basisschool bepaalt of het vmbo, havo of vwo wordt. Of een combinatie van schooltypen, een zogenaamd 'dubbel advies'.

Het kabinet vindt dat een schooladvies meer recht doet aan een kind dan de 'momentopname' van een Citotoets. Maar wat blijkt, is dat leerkrachten ook de achtergrond van kinderen meenemen bij hun advies en kinderen uit zwakkere milieus lagere adviezen krijgen. Om dat risico te vermijden, beveelt de staatssecretaris aan kinderen vooral 'dubbele' adviezen te geven (vmbo/havo in plaats van alleen vmbo)om hen meer kansen te bieden. Ook moeten scholen adviezen kunnen ophogen als blijkt dat een leerling zijn eindtoets in april goed maakt.

Op Goeree-Overflakkee is de praktijk na twee jaar nog weerbarstig. Een inkijk achter de schermen.

September Begin van het schooljaar in groep 8 op De Hoeksteen, Ooltgensplaat

De zomervakantie is nog niet afgelopen, of leerkracht Jan-Willem van de Werken heeft alle dossiers van zijn nieuwe klas al uit het leerlingvolgsysteem gelicht. "Ik geef in principe les op mavo/havo-niveau, maar er zijn natuurlijk altijd kinderen die sneller gaan. Zij krijgen dan extra les in aardrijkskunde bijvoorbeeld. Ik bepaal meteen de eerste week waar we nog aan moeten werken. Dit jaar zag ik dat de klas wat achterstanden had met het werken met de persoonsvorm bij taal, en dat ze ook begrippen als tijd en geld wat beter moeten leren hanteren. Zulke achterstanden zijn dan richtinggevend voor het onderwijs dat je zo'n jaar geeft.

"In de derde week van het schooljaar nodig ik alle ouders uit in de klas. Vaak hebben zij met hun kinderen in groep 7 al open dagen van scholen bezocht. Ik leg hen uit hoe het werkt op die scholen: dat pretpakketten niet meer bestaan, maar dat alle kinderen Nederlands, wiskunde en Engels krijgen als kernvak. Als je daar gemiddeld geen voldoende voor haalt, ga je niet over. Ook leg ik uit dat leao, meao en lts niet meer bestaan, maar dat we nu verschillende vmbo-niveaus hebben voor praktisch en meer theoretisch aangelegde kinderen. Veel ouders denken nog erg vanuit hun eigen schooltijd."

November Ouders op bezoek in de klas

Bij het eerste gesprek dat Van de Werken met de ouders afzonderlijk voert, blijkt al wel een beetje wat de ouders verwachten van hun kind. Van de Werken bespreekt dan ook resultaten van de intelligentietest die ze aan het begin van het jaar bij alle kinderen afnemen. "Soms zeggen ouders van een kind dat makkelijk vwo aankan: 'hij gaat lekker naar de havo hoor. Dan hoeft hij niet op zijn tenen te lopen'. Ik pak het leerlingvolgsysteem erbij, en kijk hoe ik vind dat een kind het doet met taal en rekenen en omgaat met het verwerken van informatie." Van de Werken kan na zo'n gesprek al wel inschatten of de verwachtingen van de ouders overeenkomen met zijn eigen beeld van een kind. "Wat we hier in Ooltgensplaat niet hebben, is veel diversiteit. Maar natuurlijk heb ik wel kinderen uit zwakkere milieus. We kennen elkaar hier in het dorp allemaal. Het is moeilijk om dat geen rol te laten spelen. Werkhouding is nu eenmaal ook belangrijk. Een slim kind dat nooit zijn huiswerk maakt, geef ik niet zomaar een vwo-advies."

December Het advies is klaar: tegenvaller of 'probeeradvies'?

Voor de ouders het definitieve advies van Van de Werken te horen krijgen, is Daniël Huising van de CSG Prins Maurits al op school langs geweest om alle 31 leerlingen te bespreken. Dat doen de leraren in een uurtje. "Het is wel fijn dat Jan-Willem zo ervaren is. Ik vertrouw zijn adviezen."

Van de Werken laat zijn eigen advies niet meer beïnvloeden door Huising, maar vertelt hem wel hoe hij alle leerlingen inschat. "Van de 31 leerlingen heb ik er dit jaar maar twee een dubbel advies gegeven. De rest krijgt gewoon een advies voor een niveau."

In Nederland heeft afgelopen schooljaar 19 procent van de leerlingen wél een gemengd schooladvies gekregen. Dat was meer dan de voorgaande jaren. Staatssecretaris Dekker juicht dit toe. Jarenlang was de trend om vooral één schoolsoort te adviseren, maar die trend lijkt nu gekeerd.

Als het aan Huising ligt, zet deze trend overigens niet door. "De 'probeeradviezen' zijn voor ons een probleem. Vroeger mocht ik meepraten over de adviezen die basisscholen gaven, maar dat mag niet meer: zij moeten het doen. Ik ga bij ongeveer 25 basisscholen op Goeree-Overflakkee langs om te horen welke adviezen ze aan hun leerlingen geven. Soms vinden leerkrachten het lastig om adviezen te geven, bijvoorbeeld omdat ze voor het eerst groep 8 hebben. Dan merk je dat ouders druk hebben uitgeoefend op de leraren en er gemengde adviezen uitrollen."

Huising krijgt dat op het Prins Maurits weer op zijn bord. "Zegt een wiskundedocent tegen mij: 'in mijn havo-klas heb ik de helft van de leerlingen na een paar maanden een mavo-boek moeten geven...'. Hij is daar erg ontevreden over. De echte havo-leerlingen komen tekort als er te veel kinderen in de klas zitten die het niveau eigenlijk net niet aankunnen."

Januari Open dagen op de middelbare scholen

Tussen januari en april maken de achtstegroepers hun keuze voor een middelbare school. Het advies moet uiterlijk op 1 maart gegeven zijn. Op Goeree-Overflakkee kunnen ze terecht op de christelijke of de openbare scholengemeenschap of de praktijkschool Edudelta. Huising: "Wij hebben nu drie vwo-klassen, drie havo, twee mavo en vier vmbo, en twee klassen praktijkonderwijs. Ik ga uit van ongeveer 320 leerlingen per jaar. Spannend is altijd of ik genoeg aanmeldingen heb per niveau om goedgevulde klassen te maken: niet te groot maar ook niet te klein, want dat is erg kostbaar. Als er ouders zijn die nog twijfelen over het advies, geef ik ze terug dat ze het advies op de basisschool vaststellen. Ik kan ze alleen uitnodigen om bij ons op school te zien waar hun kind terecht zou komen met een bepaald advies."

April Citotoets op De Hoeksteen

Toen de Citotoets twee jaar geleden verplaatst werd van februari naar een moment tussen 15 april en 15 mei, was de gedachte dat die helemaal geen rol meer zou spelen bij de plaatsing van een kind op de middelbare school. De toets zou gewoon in zijn dossier gevoegd worden ter informatie. Als een kind de toets nu heel goed maakte, zou een school wel de gelegenheid krijgen om het schooladvies in mei alsnog op te hogen. Inmiddels blijkt dat van die mogelijkheid vrij veel gebruikgemaakt wordt: 30 procent van de achtstegroepers maakt een betere eindtoets dan je op grond van het advies zou verwachten, dat waren afgelopen jaar 62.000 kinderen. Bij 12.700 kinderen heeft de leerkracht in groep 8 afgelopen jaar het advies in mei alsnog opgehoogd, ruim 20 procent. Van de Werken: "Ik heb vorig jaar twee van de twintig leerlingen alsnog een hoger advies gegeven."

Huising heeft zijn les geleerd. "De afgelopen twee jaar maakte ik meteen in april al de klassenindelingen, maar dat doe ik niet meer. Ik kon weer opnieuw beginnen toen alle opgehoogde adviezen binnen waren. Tel maar na: als veertig basisscholen gemiddeld zo'n twee adviezen ophogen, moet ik tachtig kinderen herplaatsen. Ik wacht nu tot de meivakantie met de klassenindeling."

Mei Klassen indelen op het CSG Prins Maurits: dakpanklas of ieder niveau apart?

De 'dakpanklas', oftewel de brede brugklas, gaat er op het Prins Maurits niet meer komen. "Door de opgehoogde schooladviezen dreig je dan in je mavo/havo-brugklas kinderen te krijgen van vmbo tot vwo-advies. Aan de randen krijg je te grote verschillen tussen de leerlingen", zegt Huising. "Het idee is natuurlijk mooi, maar ik denk dat er op een klas van dertig leerlingen maar vier of vijf zijn aan wie zo'n brede brugklas net dat zetje omhoog kan geven. Alleen voor hen doe je het dan. Want de rest moet of op zijn tenen lopen, of wordt te weinig uitgedaagd."

Wat ze nu op het Prins Maurits doen, is kinderen met gemengde adviezen in de klas zetten van hun hoogste niveau. "In de havo-klas beginnen alle leerlingen met een havo-boek, ook de mavo/havo-leerlingen. Krijg je het zwaar, dan helpt de leraar. Uiteindelijk vloeit zo'n leerling dan af naar de mavo. Had de leerling meteen een mavo-advies gehad, dan was dat voor iedereen beter geweest. Wij geven die feedback ook aan de basisschool."

Van de leerlingen die Van de Werken afgelopen jaar een opgehoogd advies gaf, gaat het met eentje erg goed en met een ander wat moeizamer. "Je weet het nooit", zegt hij. "Kinderen veranderen in de puberteit. Het is soms goed om toe te geven en een advies te verhogen, andere keren weer niet." Op het Prins Maurits moeten ze de kinderen weer helemaal opnieuw leren kennen, zegt Huising. "Kinderen met stoornissen als dyslexie of adhd kunnen soms met hulp of medicijnen ineens veel beter gaan presteren. Bij kinderen met een complexe achtergrond begrijp ik zo'n gemengd advies wel."

Tot de zomervakantie Op De Hoeksteen zijn ze echt niet alleen bezig met de musical

Van de Werken is met zijn klas wel eens in maart begonnen met het oefenen van de eindmusical. "Nou, toen het schooljaar eenmaal op het einde liep, had niemand nog zin om die op te voeren. Het is echt niet zo dat we na de Citotoets niets meer doen in de klas." Want dat was wel een van de argumenten om de eindtoets later in het jaar te plaatsen. "Juist in de tweede helft van het jaar geef ik alle leerlingen lesstof die aansluit op het middelbare-schoolniveau dat ze gaan volgen. Hoe eerder we daar allemaal duidelijkheid over krijgen, hoe beter het is. Laten we schooladvies en eindtoets daarom zo dicht mogelijk bij elkaar plannen."

'Definitief advies bij voorkeur op 1 mei'

Veel middelbare scholen klagen over de planning sinds de eindtoets later in het jaar plaatsvindt. "Het moet tussen half april en half mei. Dat betekent dat de uitslag er soms pas in juni is en het advies vervolgens nog opgehoogd moet worden", zegt een woordvoerder van de koepel van middelbare scholen VO-Raad. "Wij willen het definitieve advies bij voorkeur uiterlijk 1 mei hebben."

De VO-Raad, de vereniging van schoolleiders (AVS) noch de koepel van christelijke scholen Verus dringt echter aan op het terugplaatsen van de Cito naar februari. "Daarvoor is het nog te vroeg. We zijn nog maar twee jaar bezig", zegt de woordvoerder van Verus.

Illustraties Johan Kleinjan

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden