Wordt de PVV echt de grootste partij?

Het Nederlandse integratiebeleid is de afgelopen decennia verschoven van integreren met behoud van eigen culturele identiteit naar aanpassing aan de heersende cultuur. Geen van beide werkt, schrijft Kenan Malik in het jongste nummer van het Amerikaanse blad Foreign Affairs, dat geheel is gewijd aan het wereldwijde rassenprobleem.

Het multiculturalisme beklemtoont volgens hem de afkomst of religie van nieuwe gemeenschappen, wekt de indruk dat zij homogeen zijn en versterkt aldus de scheidslijnen. Als reactie heeft deze benadering in Engeland, Nederland en uiteindelijk ook Duitsland de opkomst van nationalistische tegenbewegingen in de hand gewerkt. Een politiek van aanpassing benadert immigranten als burgers, maar veroorzaakt evenzeer scheidslijnen door het creëren van een nationale identiteit, die andere culturen buitensluit. Ook deze Franse benadering heeft spanningen veroorzaakt en in het Front National een tegenbeweging opgeroepen.

Aldus in het kort de analyse van Malik, een Britse neurobioloog met Indiase wortels die zich al jaren verdiept in de immigratiesamenleving en daarover geregeld schrijft in The International New York Times. Zijn visie kan van nut zijn om het vastgelopen debat over het antwoord op de sociale spanningen vlot te trekken en nieuwe wegen te zoeken.

Een van de meest ontnuchterende waarnemingen van de Brit is dat de culturele verscheidenheid niet zo nieuw is als het lijkt. In de 19de eeuw waren de verschillen tussen de elites en de werkende klassen in industrie en landbouw aanzienkijk groter dan die tussen immigranten en autochtonen vandaag. In deze tijd is het niet abnormaal dat een 16-jarige jongen van Aziatische afkomst en een even oude blanke jongen dezelfde kleren dragen, naar dezelfde muziek luisteren en fan zijn van dezelfde voetbalclub. Volgens Malik staan hun culturele werelden dichter bij elkaar dan die tussen de sociale klassen van vroeger.

In de afgelopen eeuw zijn de klassenverschillen nagenoeg verdwenen en daarmee ook de ideologische tegenstelling tussen links en rechts. De moderne burgers zijn volgens Malik meer bezig met de identiteit van de gemeenschap waartoe zij willen behoren dan, zoals vorige generaties, met de ideale maatschappij van morgen. De ideologische politiek heeft plaatsgemaakt voor identiteitspolitiek met als kernvraag hoe om te gaan met de diversiteit.

Deze analyse verklaart voor een deel de sterke veranderingen in het politieke landschap: de teloorgang van de partijen die in de ideologische strijd toonaangevend waren en de opkomst van zowel populistische bewegingen als radicaal islamisme. Malik beschouwt het populisme en het islamisme beide als uitingen van maatschappelijke vervreemding en behoefte aan identiteit.

Maar wat is het antwoord op de sociale spanningen, als de tot nu toe beproefde benaderingen falen en de toestand zelfs erger maken? Politici wedijveren in symptoombestrijding, zeker in verkiezingstijd, maar verzaken in het scheppen van een nieuw verbindend perspectief en laten zich in het debat dicteren door de populisten met hun radicale oplossingen. De kans is reëel dat de PVV, die alle narigheid toeschrijft aan de islam, de grootste partij van dit land wordt.

Malik ziet een uitweg in een combinatie van de beste kanten van het integratie- en het aanpassingsbeleid. Dat wil zeggen dat de diversiteit moet worden aanvaard maar niet beklemtoond, laat staan geïnstitutionaliseerd, zoals in het Nederland van de Verzuiling. Van de voorstanders van assimilatie moet de benadering van iedereen als burger worden overgenomen, maar niet de neiging een nationale identiteit te construeren die bepaalde groepen, al dan niet moedwillig, buitensluit.

Volgens de Brit hebben de Europese landen precies het omgekeerde gedaan, ofwel door immigranten als behorend tot een homogene etnische of religieuze groep af te scheiden, danwel door hen het gevoel te geven tweederangsburgers te zijn.

Misschien is toch weer het moment gekomen de riskante identiteitspolitiek in te ruilen voor het ideaal van een burgerschap op basis van universele waarden. Malik verwacht in dit opzicht meer van initiatieven vanuit de samenleving dan van de politiek. Hij lijkt hier de invloed van het verhalend en beeldbepalend vermogen van de politiek te onderschatten. Het beeld van de moderne diverse samenleving, die een onomkeerbare realiteit vormt, is sterk negatief gekleurd. Het wordt tijd dat te veranderen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden