Worden daders van MH17 ooit berecht?

De Onderzoeksraad Voor Veiligheid werpt vandaag meer licht op de crash van vlucht MH17. Het zal hoe dan ook uiterst lastig blijven om de daders voor de rechter te brengen.

Wie zijn de daders van de ramp met vlucht MH17 en komt het er ooit nog van hen te berechten? Hoewel de Onderzoeksraad Voor Veiligheid hier niets over zegt, hangen deze vragen als een dreigende wolk boven de presentatie, vanmiddag, van het rapport over de toedracht van de crash op 17 juli vorig jaar in het oosten van Oekraïne.

Aan de hand van de reconstructie van het toestel, sectie op de lichamen van inzittenden en de vluchtgegevens maakt het OVV vermoedelijk wel duidelijk hoe MH17 uit de lucht is gehaald. En dat zegt veel over de mogelijke daders. Gaat het inderdaad om een Buk-raket, afgeschoten vanuit gebied dat in handen is van separatisten, dan is de steun van Rusland bij een rechtsgang onvermijdelijk. En Moskou heeft al laten weten daar niets voor te voelen.

Het is denkbaar dat de daders het recht zullen ontlopen, 'maar uiteraard ook onaanvaardbaar', zegt de Leidse hoogleraar internationaal publieksrecht Nico Schrijver. "Het gaat hier om een van de zwaarste internationale misdrijven. Internationaal is afgesproken om straffeloosheid daarvoor te bestrijden."

De schuldvraag is door de OVV niet onderzocht, daarvoor is het wachten op de resultaten van het Joint Investigation Team, waarin het Openbaar Ministerie namens Nederland samenwerkt met onderzoeksdiensten uit Australië, België, Maleisië en Oekraïne. Die vijf landen hebben nog geen besluit genomen over de vraag hoe eventuele verdachten van het neerhalen van MH17 moeten worden vervolgd, schreef minister Ard van der Steur (justitie) gisteren aan de Tweede Kamer.

Waarschijnlijk zijn de vijf landen het onderling nog niet eens wat de beste aanpak is. Van der Steur schrijft dat een beslissing op steun van al deze vijf landen moet kunnen rekenen. Zij overleggen al met elkaar over vervolgstappen sinds eind juli hun gewenste eerste optie strandde. Rusland sprak toen zijn veto uit over een internationaal tribunaal dat met steun van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zou moeten worden opgericht.

Het voordeel van zo'n VN-tribunaal is dat het dankzij een mandaat van de Veiligheidsraad landen kan dwingen verdachten uit te leveren. Nu moeten de landen van het onderzoeksteam beslissen of ze samen een speciaal tribunaal zonder steun van de Veiligheidsraad oprichten, of dat een van hen zelf vervolging ter hand neemt. Van der Steur schrijft dat hij zo snel mogelijk een besluit hoopt te zien, maar hij zegt niet dat het moet plaatsvinden voordat het strafrechtelijk onderzoek is afgerond.

Eerst het strafrechtelijk onderzoek afwachten, adviseert advocaat enhoogleraar internationaal recht Geert-Jan Knoops. Nederland kan pas stappen zetten tot strafrechtelijke vervolging als er 'voldoende sterk bewijs is tegen vermoedelijk verantwoordelijken', zegt hij. En dan nog is berechting lastig. "Indien er geen internationaal tribunaal tot stand komt gebaseerd op een resolutie van de Veiligheidsraad, zal Nederland andere landen niet kunnen dwingen mee te werken aan een berechting via een ad-hoctribunaal of aan een berechting via de nationale rechter."

Knoops waarschuwde daar al in juli voor, toen Nederland bij de Veiligheidsraad aandrong op een tribunaal. "Wat heb je aan een internationaal tribunaal indien je nog geen harde feiten hebt om überhaupt personen te berechten?" Afwachten dus. "Komt het Joint Investigation Team met voldoende bewijs tegen bepaalde personen, dan kan dit uiteindelijk ook de internationale druk voor een tribunaal ten goede komen."

Hoe ging het in de Lockerbie-affaire?

Een onwillig land, dat niet van zins is eigen onderdanen uit te leveren voor berechting in het buitenland, dat is niet nieuw. Toch kan zo'n halsstarrige opstelling soms veranderen, onder diplomatieke druk en door wijziging van belangen. Zo gaf Libië tien jaar na de aanslag op Pan Am vlucht 103 van Londen naar New York toe.

De twee Libiërs, die werden verdacht van het plaatsen van een semtexbom die op 21 december 1988 tien kilometer boven het Schotse plaatsje Lockerbie ontplofte, stonden uiteindelijk onder Schots recht terecht in Kamp Zeist, dat door Nederland als neutraal terrein beschikbaar was gesteld. Dat gebeurde na bemiddeling van toenmalig VN-secretaris-generaal Kofi Annan, de Arabische Liga en de Zuid-Afrikaanse president Nelson Mandela.

Zij kregen voor elkaar wat Groot-Brittannië en de VS niet was gelukt, ondanks een resolutie van de Verenigde Naties en economische sancties. Pas in 1998 vond de toenmalige Libische leider Kadafi het opportuun de rol van 'schurkenstaat' af te schudden. Een jaar later kwamen de verdachten naar Zeist. Zij waren al in 1991 in staat van beschuldiging gesteld, nadat de Schotse justitie eerst de Palestijnse bevrijdingsbeweging PLO had verdacht.

In januari 2001, meer dan twaalf jaar na 'Lockerbie', werd Abdelbasset Ali al-Megrahi tot levenslang veroordeeld en Amin Khalifa Fhimah vrijgesproken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden