Interview

'Word vrienden met een moslim. Dan versla je IS'

Blogger El-Baghdadi: 'Overdreven, die angst voor moslimmigranten met extreme ideeën. We maken het spook groter dan het is.' Beeld Jean-Pierre Jans

Ooit was hij salafist, nu strijdt Iyad el-Baghdadi zelf tegen extremisme. Zijn antwoord op IS? 'Liefde. Dat vernietigt hun geloof. Haat versterkt hun verhaal.'

Hij wil eerst iets kwijt. "Nee", grijnst hij, "ik ben geen familie van." Iyad el-Baghdadi (38) doelt op zijn bekende naamgenoot, kalief Abu Bakr al-Baghdadi van IS, die de naam als alias koos. Daar, bij die naam, houdt de overeenkomst tussen de twee Arabieren op. Tegenwoordig. Maar niet zo lang geleden hielden de mannen er soortgelijke ideeën op na.

Zo'n acht jaar geleden schaarde hij zich nog aan de zijde van Al-Qaida in Irak, een van de voorvaders van IS. "Ik was een salafist en geloofde in de jihad. En ja, ik had de bijbehorende lange baard."

Met de Arabische revolutie kwam zijn ommezwaai. El-Baghdadi begon te ijveren voor vrijheid en democratie in het Midden-Oosten. Hij kreeg bekendheid als activist die via Twitter commentaar leverde op de gebeurtenissen.

De computerprogrammeur komt uit een Palestijnse familie, en groeide op in de Verenigde Arabische Emiraten. Tot de autoriteiten hem in het voorjaar van 2014 vastzetten en voor de keuze stelden: in de cel blijven zitten, of vertrekken naar Maleisië. Het werd vertrekken, maar niet voordat hij twee zware weken in de gevangenis doorbracht, met een hoogzwangere vrouw thuis. Met de hulp van vrienden en medeactivisten kon El-Baghdadi naar Noorwegen komen, waar hij politiek asiel aanvroeg.

Koppig en hoopvol; El-Baghdadi is misschien wel de enige die de Arabische revolutie die zo uit de hand liep, nog 'de Arabische lente' noemt. Dagelijks volgt hij de geestelijke strijd die tegen extremisme wordt gevoerd. Vanachter zijn laptop doet hij er zelf ook actief aan mee.

U wilt het gedachtengoed van moslim- extremisten bestrijden. Waar te beginnen?
"Onderschat niet hoe belangrijk het is dat deze discussie intern wordt gevoerd. Je moet heel intieme gesprekken voeren. Dat vergt moed en veel, veel liefde. Wil je mensen van gedachten doen veranderen, dan moet je over de grootst mogelijke geloofwaardigheid beschikken. Je moet een van hen zijn.

"Stel je voor dat mijn broer drugsverslaafd is. Hoe krijg ik hem er van af? Ik zou hem moeten laten zien hoeveel ik van hem hou. En dat het mij om zijn eigen bestwil is te doen. Zo is het met de kritiek op de extremistische islam ook. Ik weet dat westerlingen die zich met de hervorming van de islam bezighouden het goed bedoelen. Maar het gevaar bestaat dat ideeën verworpen worden, voorgoed, alleen omdat hun aanpak niet de juiste was. Voor overheden in het Midden-Oosten is het zo makkelijk om te zeggen: "Kijk, deze westerlingen willen jullie onafhankelijkheid wegnemen".

"Misschien gaat dit hyperemotioneel klinken, maar ik meen het, helemaal. Het enige dat haat kan doen smelten is liefde. Ga je moslims haten, dan versterkt dat het verhaal van de extremisten. Liefde vernietigt hun geloof. Ik heb daarom na de aanval op Parijs een foto rondgetweet van een tempel of kerk met een bord: 'Het beste antwoord op IS is vrienden te worden met een moslim'."

Nog niet zo lang geleden was u zelf salafist en geloofde u in de jihad. Hoe kwam dat zo?
"Ik denk dat ik na 11 september en de Irak-oorlog echt overtuigd raakte. Ik had, net als veel moslims, het gevoel dat we werden aangevallen. En de voorgangers van IS waren de enigen die ons verdedigden. De oorlog in Irak was een ramp: volledig gebaseerd op leugens, eindeloos veel slachtoffers, en het spleet de regio uiteen. Ik voelde me verraden en bang. Eerlijk gezegd denk ik er daarom liever niet meer aan. Neem van mij aan: met haat krijg je iemand niet aan het wankelen, wel met angst. Dan kom je in een modus van zelfverdediging waarbij je denkt dat alles gerechtvaardigd is."

Haatte u het Westen?
"Van de buitenkant lijkt het misschien op haat, maar van de binnenkant is het eerder angst. Een groot deel van mijn genezing kwam met de Arabische lente. Die beweging ijverde voor dezelfde beloften als waar ik in mijn jihadistische periode in geloofde: vrijheid, het omverwerpen van de dictators, het vinden van onze waardigheid. Nu weten we dat de jihadistische revolutie eindigt in een complete horrorshow.

"Langzamerhand legde ik mijn geloof in de jihad af. Het is lastig om na te gaan waar ik precies afhaakte, maar steeds als Al-Qaeda of een van haar opvolgers iets verschrikkelijks deed, raakten ze me iets verder kwijt. Ik weet nog dat er onschuldige mensen werden onthoofd. Vrachtwagenchauffeurs. Op een gegeven moment kun je het gewoon niet meer rechtvaardigen. Nog weer later besefte ik dat ik mezelf ook geen 'salafist' meer kon noemen."

U wees net op het belang van de innerlijke discussie. Hoe gaat het daarmee?
"Die is gaande. Ik vestig mijn hoop op de anti-salafi-groepen die van onderop komen, en geen enkele vraag schuwen. De dogma's van IS zijn ruwweg dezelfde als die van het salafisme. Maar let wel: een salafist op zichzelf maakt nog geen IS. Daar is meer voor nodig. Pas als een salafist gelooft dat alle moslims ter aarde koste wat het kost onder één politieke unie moeten vallen, en dat moslims die het daarmee oneens zijn bestempeld moeten worden als verraders en vijanden, dan pas kom je uit bij de boosaardigheid van IS.

"Mijn probleem met het salafisme is dat het democratie in het Midden-Oosten belemmert. Daarom steun ik de anti-salafi-stemmen. Op internet zijn ze vooral onder jongeren populair. En het meest interessante is nog: veel van die stemmen komen uit Saudi-Arabië. Bijna niemand in Europa weet van deze underground-beweging in het Midden-Oosten. Maar het is niet gek dat de tegenstemmen juist daar vandaan komen. Dat soort dogmatisme is als een ziekte die zijn eigen antilichamen aanmaakt. Op een dag zijn we er immuun voor."

Laatst nodigde de Rotterdamse Essalammoskee ook een anti-IS-prediker uit. Die bleek op een internetforum te hebben geschreven dat volgens de Koran zweepslagen nodig zijn na overspel. Wat moet je daarmee?
"Ik denk dat je prioriteiten moet stellen als je extremisme wilt bestrijden. Er zijn veel niet-liberale leerstellingen, en ik sta die niet voor - maar ze vormen niet het grootste probleem. Gevaarlijker vind ik de ideeën die tegen co-existentie zijn. Moslims die zeggen: 'Ik ben tegen het Westen, we moeten jihad voeren, er is geen andere oplossing dan geweld' - op die mensen moeten we ons richten.

"Vindt een man dat vrouwen hun haar of gezicht moeten bedekken? Bepleit iemand neef-nichthuwelijken? Laat hem die persoonlijke bekrompenheden hebben. Staat de Nederlandse wet kindhuwelijken toe? Nee. Dus de angst voor de mensen met zulke ideeën is overdreven. Die krijg je in een moderne democratie toch niet toegepast. Wie zich zorgen maakt over moslimimmigranten die het land gaan veranderen, moet zich afvragen: hoe gaan ze dat dan doen? Denk je dit door, dan besef je dat veel van de angst overdreven is. We gooien nu alles op een hoop en maken het spook zo groter dan het is."

Uit de geschiedenis put Iyad el-Baghdadi hoop. Aan het begin van de twintigste eeuw was er in het Midden-Oosten geen alomtegenwoordige vijandigheid tegenover liberale ideeën. Op Twitter citeert hij met enige regelmaat de Syrische denker Abd al-Rahman al-Kawakibi (1855-1902). Een van zijn uitspraken: 'Als tirannie Gods straf is voor degenen die zich laten knechten, is revolutie de enige boetedoening.'

Voor El-Baghdadi is hij een ijkfiguur. "Ik strijd voor dezelfde idealen als hij: absolute persvrijheid, vrijheid van meningsuiting, een democratisch parlementair systeem. Tirannie zag hij als de enige hoofdoorzaak van de problemen in de islamitische wereld. Niet het westerse kolonialisme, niet de islamitische ideologie, niet een van de andere ontelbare oorzaken die de ronde doen, maar tirannie.

"Je moet weten, de eerste kennismaking van Arabieren met de moderniteit ging helemaal niet zo moeilijk. Vóór de koloniale periode werden Europese liberale ideeën nog niet beschouwd als de ideeën van de vijand. Ze werden gewoon als idee gebruikt. Natuurlijk, er ging ook een schokgolf door het Midden-Oosten toen de Europeanen er kwamen. De gemiddelde Arabier dacht toen dat hun koninkrijk zo'n beetje de wereld was. Maar plotseling bleken er anderen te zijn, die ook nog in staat bleken ons te verslaan. En dan bedoel ik echt versláán."

Is uw strijd voor vrijheid de afgelopen eeuw niet veel ingewikkelder geworden?
"Nee. Moet je nagaan: Al-Kawakibi streed voor die idealen in een tijd van gigantische onwetendheid, toen zijn landgenoten nog massaal ongeletterd en onopgeleid waren. Nu is de geletterdheid in de Arabische wereld boven de 90 procent, onder jongeren in elk geval. En veel landen voeren de lijsten aan van het hoogste internetgebruik. Over de hele Arabische wereld neemt het aantal scheidingen toe, er worden minder baby's geboren. Er zijn dingen aan het veranderen.

"Volgens Al-Kawakabi krijg je geen politieke hervorming van de grond zonder sociale hervormingen, en je krijgt geen sociale hervormingen voor elkaar zonder religieuze hervormingen. Daarom kunnen we niet over veranderingen in de Arabische wereld praten zonder het ook over de islam te hebben."

Wat is het probleem met de islam?
"Van oudsher gaat het meer om regels dan om waarden. En nu zitten we met een islam opgescheept die een hele hoop regels en tradities heeft bedacht, terwijl er geen coherente reeks van kernwaarden is bepaald. Ik zie die waarden zelf wel terug in de islam, maar de geleerden van nu kijken er langs, omdat ze naar iets anders op zoek zijn. We moéten die opdiepen, om ons geloof en onze menselijkheid te redden.

"Over een thema als vrije wil hielden geleerden er binnen de islam vroeger verschillende ideeën op na, maar uiteindelijk is er een tussenpositie ingenomen. Daar was de soennitische islam goed in. Door die eigenschap kan ze veel verschillende meningen in zich opnemen. Binnen de soennitische islam kun je bijna salafist zijn - rechtlijnig, traditionalistisch, én je kunt bijna liberaal zijn - ruimdenkend en rationalistisch. Het gevolg van die grote diversiteit binnen een en dezelfde stroming, is dat ze een sterk machtssysteem nodig heeft. Maar dat is er niet. En dan gaat het politieke machtscentrum per land dus bepalen wat wel en niet orthodox is. Dat is een van de grootste problemen."

Er zijn genoeg islamitische leiders die hun macht laten gelden. Dus hoe bedoelt u precies 'Er is geen machtscentrum'?
"Ja, de facto is Saudi-Arabië het machtscentrum. Een verschrikkelijk machtscentrum. Want wat hoort een machtscentrum te doen, behalve vaststellen wat mainstream is? Stabiliteit teweegbrengen. Een kind kan zien dat er geen stabiliteit is. Saudi-Arabië verdedigt het salafisme, die stroming laat de verschillende groepen binnen de islam niet naast elkaar bestaan. Daardoor is de mainstream islam ineengestort. En nu claimt het salafisme dat zelf te zijn, het zet een grote mond op.

"Saudi-Arabië wil ons doen geloven dat ze tegen IS zijn. Maar ze hebben net vorige week weer een dichter ter dood veroordeeld op valse aantijgingen van afvalligheid. Het Westen moet de hervormers daar steunen. Dat betekent: pal gaan staan voor vrijheid van meningsuiting. Zonder die vrijheid kan niemand met nieuwe ideeën komen. Sluiten Arabische autoriteiten één persoon op in de cel, dan snoeren ze tienduizend anderen de mond. Wil het Westen hier iets aan doen, dan moet het uiterst principieel zijn, en geen bullshit aanvaarden. Dus moeten er consequenties aan worden verbonden - via de wapencontracten, via de financiële steun, via alles. Het moet tanden hebben. Alleen dan kan de Arabische revolutie weer verder bloeien. Dat zou de grootste wraak tegen IS zijn: een Arabische wereld die geweldig is zonder hen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden