Woonwijk met bottleneck

Vooralsnog blijft het - voorspelde - succes van het Amsterdamse eilandenrijk IJburg uit. De kans op files is groot, er zijn veel te weinig parkeerplaatsen en de huizen zijn relatief duur. IJburg kan mooi worden, maar hoe lang duurt het voor je erop of -af komt?

'Het kan er behoorlijk winderig zijn', waarschuwt de Gids voor IJburg eerlijk. ,,Stop daarom een warme trui of windjack in je bagage. Stevige schoenen of laarzen zijn ook op hun plaats, want er wordt de komende jaren nog volop gebouwd.''

Dit kleine IJburg-handboek, dat nog steeds gretig aftrek vindt onder de duizenden mensen die in een huis 'op

IJburg' geïnteresseerd zijn, is al meer dan twee jaar geleden gedrukt. Tekstschrijvers van een actuelere versie zouden de nadelen van deze unieke woonwijk - gebouwd op een eilandengroep aan de rand van Amsterdam - meer verbloemen. Tegen alle verwachtingen in, valt de verkoop van de duurdere huizen bitter tegen - de helft staat nu te koop.

Dat IJburg mooi kan worden durft bijna niemand te bestrijden, maar intussen is de wijk regelmatig negatief in het nieuws. De oude tegenstanders van deze wijk, die de bouw ervan net niet konden tegenhouden toen zij het veelbesproken referendum van 1997 verloren, lachen in hun vuistje nu zij de pessimistische geluiden horen. De huizen zijn relatief duur, er komen véél te weinig parkeerplaatsen en de kans op files in en uit de wijk is groot.

De spanning stijgt nu 21 november nadert, de datum dat de eerste bewoners de sleutel krijgen. De gemeente en projectontwikkelaars doen er alles aan om het (kandidaat-)kopers en journalisten naar de zin te maken. Met spoed zijn onlangs modelwoningen ingericht, terwijl zulke kijkhuizen eerst onmogelijk werden geacht omdat de 'variatie in het huizen-aanbod' te groot was. Voor de echte durfals, de pioniers die eind dit jaar hun intrek nemen, wordt goed gezorgd: per 1 januari is er een supermarkt, een directe busverbinding met het centraal station, een peuterspeelzaal, crèche en naschoolse opvang. Bovendien openen vier basisscholen hun deuren: eerst onder één dak, later elk in een eigen onderkomen.

Wie nu over de Enneüs Heermabrug IJburg binnenrijdt, ziet alleen nog maar zand op de plaats waar deze tijdelijke voorzieningen komen. Wel is het stratenpatroon van het Haveneiland, het eiland waarop het eerst gebouwd wordt, al duidelijk aangegeven. De straten vormen steeds rechthoeken waarlangs blokken met huizen of kantoren liggen. ,,Wij kozen voor rasters'', licht stedenbouwkundige Ton Schaap toe. ,,Dat is het meest klassieke middel voor de inrichting van een maagdelijk stuk land, in de Spaanse koloniale steden en Amerikaanse steden zie je hetzelfde. Toen ik deze opgespoten zandplaten voor het eerst zag, wist ik onmiddellijk dat we niet met - bijvoorbeeld - driehoeken of cirkels moesten gaan werken. IJburg is 'oer', daar past alleen een elementaire vormgeving bij.''

Omdat de wind op zulke zandplaten vrij spel heeft, tekende Schaap de zogenaamde langsstraten loodrecht op de heersende zuidwestenwind. De dwarsstraten zijn korter dan de langsstraten, zodat volgens de IJburg-gids een dambordpatroon ontstaat 'dat door Piet Mondriaan getekend had kunnen zijn'. Sommige straten grenzen aan grachten of waterwegen, die via sluizen in verbinding staan met het IJ. Tijdens een rondrit over het opgespoten zand valt op dat de bruggen over al dit water er al liggen, zelfs op stukken waar in de verste verte nog geen huizen zijn te zien. Het is een raar gezicht: een serie prachtige bruggen, stuk voor stuk door bekende architecten ontworpen, ligt nu te wachten op duizenden bewoners en hun bootjes.

Totaal zal IJburg 70 bruggen en bruggetjes tellen. Als alles af is, volgens de planning in 2012, bestaat IJburg uit zeven eilanden, waarop 45 000 mensen wonen en 12 000 mensen werken. Al ten tijde van het referendum besloot het stadsbestuur dat alle Amsterdammers in IJburg aan hun trekken moeten kunnen komen: dertig procent van de huizen bestaat uit sociale woningbouw, 40 procent is voor de middeninkomens (tot 272 000 euro) en dertig procent is voor de rijken (meer dan 272 000 euro).

Elk eiland krijgt een eigen karakter - op de eilanden die het dichtst bij de stad liggen, is de bebouwingsdichtheid het hoogst. Op het Haveneiland bijvoorbeeld is de dichtheid 70 huizen per hectare, tegenover 35 in de gemiddelde Vinex-wijk. Om te voorkomen dat IJburg een slaapstad wordt, is er veel ruimte (400 000 vierkante meter) voor kantoren en bedrijven, zodat overdag het leven niet stilstaat. Ook komen er drijvende waterwoningen, kavels voor zelfbouw, strandjes, jachthavens en een begraafplaats. Het naastliggende Diemerpark - twee keer zo groot als het Vondelpark - gaat volgend jaar al open. Nu al staan er bankjes, net als de bruggen mooie lokkertjes voor de bewoners die gaan komen.

Anders dan bij andere Vinex-wijken, oogsten de plannen voor IJburg vaak lof. De Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling (ARS), een onafhankelijk adviesorgaan, noemt ze creatief en doordacht. Waarom dan toch die - voorspelde - leegstand? Waarom staat de helft van de duurdere huizen en appartementen alweer maandenlang te koop, terwijl ruim 33 000 mensen stonden te trappelen toen de inschrijving voor IJburg in oktober 2000 - eindelijk - werd geopend?

De prijzen liggen relatief hoog, is verklaring nummer één. Zo is een bovengrens van 272 000 euro voor een nieuwbouwhuis in de middenklasse duur: Amsterdammers zouden zelfs al kiezen voor een huis in Leidsche Rijn (de grote Vinex-wijk bij Utrecht), waar de prijzen al gauw 40 000 gulden lager liggen. Noch de gemeente, noch de ontwikkelaars en makelaars konden bij het vaststellen van deze prijzen, in 1999, bevroeden dat huizenkopers drie jaar later ook in de bestaande stad uit een groot aanbod zouden kunnen kiezen. ,,De grootste fout is dat nieuwe huizen op IJburg nu duurder zijn dan oudere huizen in de stad'', stelt de Amsterdamse makelaar H. Broeren. ,,Nieuwe huizen dienen goedkoper te zijn. Bovendien hebben veel huizen weinig ruimte eromheen, de prijs-kwaliteit verhouding is slecht.''

Achteraf bezien was het bovendien beter geweest om eerst de goedkoopste huizen neer te zetten. Om logistieke redenen kozen de gemeente en bouwers voor een bouw van zuid naar noord, terwijl vooral 'zuid' de duurste huizen telt. Normaal gesproken worden juist de goedkope huur- en koophuizen in nieuwbouwwijken het eerst gebouwd, omdat die toch wel van de hand gaan. De mensen die het zich kunnen veroorloven om kritisch te zijn, wachten nu af of 'die zandbak' wel echt wat wordt. Terwijl de projectontwikkelaars hoopten dat zij met hun dure huizen meteen lekker konden incasseren, moeten zij vechten tegen de beeldvorming dat IJburg 'leegstaat' en dus flopt.

Voorzover mogelijk wordt die bouwvolgorde nu bijgesteld, ook al zal dat soms tot vertraging leiden. Op het Haven-eiland oost, waarvan de bouw nog moet beginnen, worden de blokken bovendien 'ontmengd'. ,,De blokken op 'west' bestaan vaak uit een mix van huizen uit de goedkope -, midden- en dure categorie'', vertelt stedenbouwkundige Ton Schaap. ,,Gemengd bouwen is echter altijd duurder dan niet-gemengd bouwen, waarbij je het goedkope, midden- en dure segment van elkaar scheidt. Wij, en ook de projectontwikkelaars, wisten dit van tevoren, maar wat we níet wisten, is dat de markt er nu zo anders uitziet.'' De beslissing om te 'ontmengen' heeft volgens Schaap niets te maken met de kritiek dat bemiddelde mensen sowieso niet in de buurt van de minder draagkrachtigen willen wonen. ,,De oostelijke haven eilanden zijn ook sterk gemengd, daar heb ik niemand over gehoord.''

Ook andere mogelijkheden tot bijstellen worden naarstig onderzocht: minder dure woningen bouwen dan gepland, dure koopwoningen 'veranderen' in dure huurwoningen (vastgoedonderneming Amvest kocht laatst al 171 huizen met dit doel aan) en dure woningen splitsen in 'middeldure'. Een meerderheid van de gemeenteraad wil de prijzen van de huizen op de resterende eilanden drukken door de oppervlakte van de huizen uit het middensegment van gemiddeld negentig naar zeventig vierkante meter te verkleinen. ,,De grootste fout die ze kunnen maken'', analyseert prof. dr. P. Hooimeijer van de vakgroep ruimtelijke wetenschappen aan de Universiteit Utrecht. ,,Nóg meer kleinere woningen op de markt brengen staat haaks op alle bevindingen die uit consumentenonderzoek komen. Zeker in Amsterdam is dit het allerslechtste wat je kunt doen: Als je al zoveel kleine woningen in je stad hebt, waarom voeg je er dan nog meer aan toe?''

Dé manier om de aantrekkingskracht van IJburg te vergroten, is de parkeernorm te verhogen. De gemeente stelde die vast op 1,0 (één parkeerplaats per huishouden) en daaraan valt niet te tornen. Een norm van 1,5 is voor nieuwbouwwijken aan de randen van de stad normaal, maar Amsterdam wil onder geen beding in IJburg meer auto's dan in andere wijken toestaan. Het streven naar een autoluwe stad stelt Amsterdam boven alles, ook al kan en moet de gemeente weten dat veel hedendaagse tweeverdieners twee auto's bezitten. Ontwikkelaars en makelaars waarschuwen tevergeefs dat potentiële kopers om deze reden IJburg schuwen.

De openbaarvervoervoorzieningen lijken op papier niet slecht. Vanaf 2004 rijdt de IJ-tram in 20 minuten van het het Centraal Station naar het einde van het Haveneiland, tot die tijd rijdt een bus op frequente tijden hetzelfde traject. De Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling had hier liever voor een lightrail- of metroverbinding gekozen. ,,De IJ-tram is nu niet meer dan een trammetje dat op het maaiveld rijdt'', zegt B. Huls van de ARS. ,,Er hoeft, bijvoorbeeld op een kruising, maar iets te gebeuren of je hebt een opstopping.'' Makkelijk praten, pareert Ton Schaap. ,,Een metro is alleen haalbaar in heel grote wijken. Onder druk van het referendum is de oorspronkelijke omvang van IJburg gehalveerd.''

Vanuit het oosten wordt gestreefd naar aansluiting op de zogeheten zuidtangent, een snelle bus die nu al - grotendeels op een vrije baan - rijdt tussen Haarlem en Amsterdam Zuidoost. Vanaf 2008 zal deze bus ook Diemen en IJburg aandoen. Wethouder Stadig toonde zich onlangs in de gemeenteraad wel sceptisch over een bijdrage van het rijk voor een apart tracé voor deze bus, de zogeheten Diemertak. 'Daar moeten we harder voor vechten', maande Stadig.

Met de auto wordt de bereikbaarheid moeilijk. De eerste jaren kunnen bewoners, bezoekers en verhuizers de wijk alleen via de westelijke ontsluiting in en uit: over de Ennëus Heermabrug, die aansluit op de ringweg A10. Volgens het projectbureau IJburg staan daar meestal nog geen files, maar de ARS en de kamer van koophandel spreken van 'grote drukte' en vrezen het moment dat het IJburg-verkeer daar nog bij komt. Daarna is het wachten op de oostelijke aansluiting op de A1 en de A9, die voor 2005 staat gepland. Beide snelwegen 'halen' nu al frequent de filemeldingen, dus hoe zal dat zijn als IJburg met zijn 45 000 bewoners klaar is? D t vragen de kopers zich af: IJburg wordt mooi, maar hoe snel kom ik die eilanden op of af, is een zorg die bij vele (potentiële) Amsterdammers leeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden