Woonden mijn voorouders ook in de veenkoloniën?

De Maatschappij van Weldadigheid houdt haar tweede Koloniedag. Zoeken naar huizen en kadasternummers.

Stamt u af van een van de 90.000 armoedzaaiers die in de 19de eeuw aan het werk gingen in de veenkoloniën? Dan kunt u nu opzoeken in welk huisje uw voorouder heeft gewoond. Ook als de woning in Frederiksoord, Wilhelminaoord of Willemsoord er niet meer staat of danig is verbouwd; de plek is in kaart gebracht en met een simpele veegbeweging van één vinger terug te vinden.

De Maatschappij van Weldadigheid liet 456 huisjes bouwen in het veengebied, waarvan er uiteindelijk 434 zijn geregistreerd in officiële documenten. Oud-apotheker Thijs Risema, zelf nazaat van een kolonist, zocht de afgelopen vijf jaar uit wie in welk huisje heeft gewoond en waar dat heeft gestaan. "Ik heb van de bewonersgeschiedenis een bewoningsgeschiedenis gemaakt."

Eenvoudig was dat niet. De Maatschappij - in 1818 opgericht door oud-militair en politicus Johannes van den Bosch - registreerde haar bewoners in stamboeken. Maar ook de gemeenten begonnen met een bevolkingsregister en er werden hoeven, scholen en kerken bijgebouwd, waardoor de nummering steeds moest worden aangepast. "Sommige huisjes zijn vier keer omgenummerd", aldus Rinsema. "De logica van het begin is al vanaf 1850 weg. Maar ik ben een bètaman met interesse voor historie. Ik houd wel van dit soort gepuzzel."

Dankzij speurwerk van vele vrijwilligers was in het Drents Archief al te vinden wie de kolonisten waren. Paupers uit de Hollandse steden, waar de val van Napoleon in 1813 gepaard ging met grote armoede. Tien procent van de bevolking kon niet voor zichzelf zorgen. Van den Bosch bedacht dat de armen in het veengebied boven de Zuiderzee een nieuw bestaan als boer konden opbouwen.

De opzet van de kolonies was streng. Wie zich niet aan de regels hield kon worden doorgestuurd naar een van de strafkolonies Veenhuizen en Ommerschans, waar zwervers en bedelaars werden opgesloten en tot werk gedwongen. Maar ook liepen de veenkoloniën voorop met leerplicht en ziekenfonds.

"Er woonden toen nauwelijks mensen op die heidevelden", zegt Rinsema. "Dus bijna alle bebouwing telt mee in mijn onderzoek, ook hoeven in de uithoeken van de kolonies. Zo heb ik nog tienduizend extra bewoners gevonden. Ook de directiewoningen, scholen, de spinnerij zijn meegeteld. Ik heb alle bebouwing gekoppeld aan kadasternummers, die zijn uniek. Het kadaster is een fantastisch systeem, dat al in 1832, dus kort na het begin van de kolonisatie, is opgezet."

De gegevens van Rinsema zijn vanaf morgen - op de tweede Koloniedag - te vinden op een Multi Touch-tafel ¿ zeg maar een grote iPad ¿ in Museum de Koloniehof in Frederiksoord. "Een belangrijke ontsluiting", vindt directeur Jan Mensink van de Stichting Maatschappij van Weldadigheid, die nog 13 hectare grond beheert en zestig gebouwen, waarvan dertig rijksmonumenten.

"De opname van gezinnen volgens de armoedebestrijding is in 1910 gestopt, maar de dorpen zijn gebleven. Veel bewoners zijn inmiddels trots op hun afkomst en verleden. Een volgende stap is nu om het archief van de Maatschappij te digitaliseren. Ook dat kan op de touch- tafel, en op internet."

Informatie en programma Koloniedag: www.maatschappijvanweldadigheid.nl

Nieuwe kolonistenhuizen
De Maatschappij van Weldadigheid bouwt sinds kort weer nieuwe woningen. Ze lijken op kolonistenhuisjes, al zijn de bakstenen muren niet wit geschilderd en heeft het dak geen rieten dek. Inmiddels zijn negen Koloniewoningen van de Toekomst gebouwd, op locaties waar eerder lintbebouwing heeft gestaan. Ze zijn duurzaam gebouwd en energieneutraal. "Ja, het is opmerkelijk dat we bouwen tegen de krimp in", zegt directeur Jan Mensink. "Maar we behoren met dit project tot de twintig 'excellente gebieden' van het ministerie van infrastructuur. We hebben ruim zestig woningen in de planning. Er staan tachtig belangstellenden op de wachtlijst, maar 75 van hen moeten eerst het huidige huis verkopen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden