Wonen onder een theemuts

In de komende jaren worden ruim 110.000 huurwoningen energieneutraal gemaakt: de huizen wekken straks zelf de energie op die de bewoners gebruiken. Vier bouwbedrijven klussen inmiddels aan proefwoningen. Ook in Stadskanaal.

Het is even een vreemd gezicht, in een rijtje eengezinswoningen aan de Purmerlaan in Stadskanaal staat één huis met de gevel iets vooruit. Het is ook net iets hoger dan de andere woningen. Pas als je goed kijkt, zie je dat één dakvlak volledig bedekt is met liefst 18 zonnepanelen. Purmerlaan 16 is een testwoning voor het nieuwe huren: energieneutraal.

"We hebben er eigenlijk een theemuts overheen gezet", zegt Jan Postema, directeur ontwikkelbedrijf bij woningbouwcorporatie Lefier in Stadskanaal tijdens een rondleiding door het nog lege huis.

De rijtjeswoning uit 1972 is afgelopen jaar volledig gestript, zelfs het dak is er af gesloopt. Er is een nieuwe gevel voor gezet, zwaar geïsoleerd, vandaar dat 'ie iets naar voren is gekomen. De ramen zijn in driedubbel glas uitgevoerd, vloeren en dak zijn ook geïsoleerd.

In de voortuin is een 128 meter diepe put geboord - een verticale bodemwisselaar die in de winter warmte levert en in de zomer koelt. Het vernieuwde dak is hoger, om een gunstiger hoek te krijgen voor de zonopbrengst. De gasleidingen zijn uit het huis gesloopt. De hele woning draait op elektriciteit, op zolder staat en hangt een behoorlijk machinepark, dat de energiehuishouding regelt. Zelfs de warmte die in de zomer ontstaat onder de zonnepanelen op het dak, wordt opgevangen en afgevoerd naar het water in de diepe bodem-warmtewisselaar om in de winter weer te kunnen worden benut. Geen sprankje energie kan ontsnappen.

Lefier is een van de zes woningcorporaties die samen met vier bouwbedrijven tot 2016 de eerste 11.000 woningen in Nederland energieneutraal gaan maken. Tot 2020 zullen nog eens 100.000 huurwoningen worden aangepakt.

Stroomversnelling heet het project. Doel is het verbeteren van na-oorlogse woningen, zodat ze gegarandeerd evenveel energie opleveren als ze verbruiken. Over een heel jaar gerekend moet de energiemeter gemiddeld op nul uit komen. Zeg maar dag met je handje, energiebedrijf.

Maar er hangt een stevig prijskaartje aan. Niet voor de huurders. Afgesproken is dat hun woonlasten (huur én energiekosten) gelijk blijven. Het bedrag dat ze voorafgaand aan de renovatie kwijt waren aan energielasten, gaat voortaan naar de woningcorporatie. Het wordt een bestanddeel van de maandelijkse huur, die nu nog rond de 470 euro netto zit. Daar komen dan gemiddeld zo'n 150 euro energiekosten bovenop.

Voordeel: geen last meer van stijgende energierekeningen. En huurders die heel zuinig zijn, kunnen geld terug krijgen. Nog een voordeel: de woning wordt een stuk comfortabeler. "Je kunt straks bij koud, winderig weer, gewoon pal voor het raam gaan zitten. Nu is dat vaak te tochtig", zegt Jan Postema van Lefier.

Woonlasten
"De proefwoning maakt duidelijk dat het technisch haalbaar is, de vraag is nu of het financieel ook is rond te breien. Wij willen onze huurders graag betaalbare woningen bieden, we weten dat de woonlasten vaak zwaar op het huishoudbudget drukken. We zitten hier met veel huurders met lage inkomens en wij hebben veel huizen uit de periode half jaren zestig, begin jaren zeventig. Die zijn niet energiebewust gebouwd. Met deze operatie kunnen we een betaalbare woningvoorraad behouden voor de groep die dit echt nodig heeft. Deze huizen kunnen straks weer 40 jaar mee. En de woonlasten voor de huurders worden beheersbaar."

Lefier heeft 30.000 woningen, ongeveer de helft is gebouwd in de tijd van de woningnood: rijtjeshuizen, zonder poespas. De noordelijke wooncorporatie wil om te beginnen 150 woningen aanpakken. In de tweede fase, die in 2016 moet zijn afgerond, moeten er nog eens 1350 energieneutraal worden gemaakt.

De zonnepanelen op het dak kunnen gemiddeld 3500 kilowattuur elektriciteit leveren per jaar. De huurders krijgen van Lefier een elektrisch kookfornuis mét nieuwe pannen, omdat ze de gaspitten en de oude pannen niet meer kunnen gebruiken.

Om het project te financieren sloot Lefier met de bouwer een deal: iedere gerenoveerde woning moet de corporatie een rendement van 5,5 procent opleveren, ofwel zo'n 3000 euro per jaar. Om dit rendement te kunnen halen moeten de renovatiekosten uiteindelijk gemiddeld rond de 60 000 euro uitkomen - slopen en opnieuw bouwen kost al gauw 130 000 euro.

Bouwers en installateurs denken door stroomlijning en uniformering van het verbouwingsproces nog flink op die kosten te kunnen besparen. Volgens Postema kan dat ook: "Zo'n tachtig procent van de Nederlandse voorraad aan huurwoningen uit de jaren 60 en 70 is verdeeld over misschien achttien verschillende types. Je kunt dus veel van de elementen elders opbouwen in z'n geheel, en in één keer op de bouwplaats monteren." Bij het nieuwe dak aan de Purmerlaan 16 in Stadskanaal is dat al gebeurd. Het is in twee delen, in één keer geplaatst. Dit geldt ook voor de gevels.

Volgens Postema leidt de aanpak tot een nieuwe visie op de huursector: voorheen werd er al snel aan sloop gedacht bij oudere woningen. Nu kunnen woningen worden hergebruikt. "Bijkomend voordeel is dat je in woonwijken de sociale structuur in stand houdt. Je hoeft huurders niet meer uit hun wijken te halen, met de onzekerheid of ze na nieuwbouw nog wel kunnen terugkeren vanwege de hogere huurprijzen."

Lefier wil huurders ook gaan stimuleren om zuiniger met de energie om te springen. "We gaan energiebundels leveren. Bij het betrekken van de gerenoveerde woning worden, op basis van het vroegere energiegebruik, afspraken gemaakt. Huurders die onder die afspraak blijven, krijgen geld terug. Huurders die meer gaan gebruiken moeten bijbetalen."

De rijtjeswoning uit 1972 in Stadskanaal (links) is helemaal gestript en opnieuw ingepakt met isolatiemateriaal. Ook zijn er op het dak zonnepanelen geplaatst.

Bouwer: Het moet goedkoper
De testwoning aan de Purmerlaan in Stadskanaal is verbouwd door Ballast Nedam, een van de vier bouwbedrijven die meedoen aan het project Stroomversnelling. "We hebben veel geleerd", zegt Herman Boerma, verantwoordelijk voor de innovaties binnen Stroomversnelling.

"We zijn nogal wat onverwachte zaken tegengekomen die niet op de oorspronkelijke bouwtekeningen stonden. Het pand was bouwkundig in minder goede staat. We zijn ook veel asbest tegengekomen en dat moest worden verwijderd. Een kostbare zaak."

De bouwer leerde in ieder geval dat bij volgende woningen er minder gesloopt zal moeten worden om de kosten beheersbaar te houden. Het bedrijf hoopt samen met de andere bouwers in de Stroomversnelling aan standaardisering te kunnen werken. Grote onderdelen van de verbouwing moeten prefab kunnen worden gemaakt. "We willen het hele renovatieproces industrialiseren. Het volume, de hoeveelheid woningen, zal uiteindelijk de kosten moeten drukken. Dat kan ook. Daarnaast kan het slimmer. Het project in Stadskanaal zoals dat nu is getest, is te duur."

Ballast Nedam zoekt zelfs naar mogelijkheden om woningen in één dag volledig te renoveren. Boerma: "Dat lijkt ons ideaal. 's Ochtends gaan de huurders naar hun werk en als ze 's avonds thuiskomen is hun vernieuwde huis klaar. Nul-energie in één dag."

Huurder: Wat gebeurt er met waterbedden en aquariums?
"In principe een mooi plan, dat energieneutraal wonen", zegt Aly Hummel, woonachtig aan de Purmerlaan in Stadskanaal en bestuurslid van van de plaatselijke huurdersvereniging De Koepel. Maar ze moet eerst het hele financiële plaatje nog maar eens zien. "We juichen het plan toe. Want de woonlasten zijn voor veel huurders een groot probleem." Maar er liggen nogal wat vragen open, zegt ze. "Veel informatie hebben we nog niet gehad van Lefier. We weten niet wat het uiteindelijke huurbedrag wordt. En we weten niet hoeveel energie je straks mag gebruiken. Wat gebeurt er als huurders waterbedden of aquariums plaatsen?"

Energienota steeds vaker een probleem
De energierekening is voor steeds meer Nederlanders een groot probleem, bleek vorig jaar uit onderzoek. De afgelopen vijftien jaar stegen de prijzen voor energie drie keer zo snel als de gemiddelde prijzen voor consumptiegoederen. Het aantal huishoudens dat meer dan 10 procent van het gezamenlijke inkomen uitgeeft aan energie is tussen 2006 en 2009 gegroeid met bijna 40 procent. Die tien procent wordt vaak gezien als een drempelwaarde. Bij overschrijding van dat percentage van het inkomen wordt gesproken van 'energiearmoede'.

Vooral huishoudens in de Drents-Groningse Veenkoloniën hebben moeite de eindjes aan elkaar te knopen. Het aantal personen dat betalingsachterstand heeft op de energierekening is nergens zo groot als in dit gebied, waar ook Stadskanaal onder valt.

Wooncorporatie Lefier en huurdersorganisaties hielden eind 2013 een woonlastenonderzoek. Van de 12.000 huurders van Lefier vulden er 1.800 een enquête in. Daaruit bleek dat huurders bij Lefier gemiddeld vijftien euro per maand meer kale huur betalen dan gemiddeld in heel Nederland en gemiddeld een tientje per maand meer aan energie.

Maar het inkomen van huurders van Lefier ligt liefst 470 euro per maand lager dan het landelijke gemiddelde. Huurders van Lefier hebben per jaar bijna 6000 euro minder te besteden dan een gemiddelde Nederlandse huurder.

Van de alleenstaande huurders met kinderen zit ruim 80 procent bij Lefier onder de armoedegrens. Eén van de huurders schreef in de enquête: 'Als de kleinkinderen niet komen, gaat de CV niet aan voor drie uur 's middags. Deze blijft aan tot half tien 's avonds. De laatste vakantie is 25 jaar geleden en uitgaan doen we nooit. Ook kunnen we niet naar familie in het westen.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden