Wolven met geld vreten Poolse vakbonden aan

Ooit was 'Solidariteit' het symbool van Polen. Maar de vakbond die het communisme overwon, verliest de strijd met het kapitalisme. Het vijfde deel in de Trouw-serie over de vakbeweging in Europa: Polen, waar de vakbonden de politieke macht kregen die het land in nieuwe tijden bracht, maar waar diezelfde vakbonden nu tandeloos raken.

BRANIEWO,WARSCHAU - ,,Ik ben geschokt dat er geen eenheid is onder de werknemers'', buldert Miroslaw Kozlowski door de zaal waar 30 van de 140 werknemers van de plaatselijke brouwerij zich hebben verzameld. ,,Waar is de rest? Willen jullie vechten, of niet? Anders kan ik mijn tijd en mijn gezondheid beter elders gebruiken. Jullie zijn niet het enige bedrijf dat in de problemen zit.'' De eigenaar van de brouwerij, Heineken-dochter Zywiec, heeft aangekondigd de productie te staken. ,,Ze beloven een investeerder te vinden. Maar dat zijn perfide leugens.''

Twee maanden later is de toon heel anders. ,,Er is geen actie gevoerd'', bekent de lokale voorzitter van de vakbond Solidariteit. Ook van 'perfide leugens' is geen sprake meer. ,,Zywiec is nu in gesprek met investeerders die belangstelling hebben. Maar er is geen concrete datum afgesproken'', geeft Kozlowski toe. ,,We hebben een overeenkomst getekend. De arbeiders krijgen tot een april het volle salaris. Tot eind september de helft.''

Oftewel, Heineken heeft zonder extra toezeggingen het pleit gewonnen. De brouwerij gaat dicht en mag niet verkocht worden aan een andere brouwer. De kostprijs van Zywiec gaat omlaag. Dat is broodnodig, want de concurrentie op de biermarkt is bikkelhard. Eind 1998 kocht de Heineken-dochter voor veel geld een fors aantal brouwerijen, waaronder die in Braniewo. Kort daarop ging 7 procent van het marktaandeel verloren, doordat concurrent SAB een prijzenslag ontketende.

De vakbond staat vrijwel machteloos in een regio waar de werkloosheid tegen de 40 procent ligt. ,,De helft van de werkgevers in mijn regio ligt dwars'', zegt Kozlowski. ,,Veel van hen zijn jonge wolven, waarvan niemand weet hoe ze aan hun geld zijn gekomen. Ze verklaren publiekelijk dat vakbonden alleen maar lastig zijn.''

De beruchtste 'wolf' is de eigenaar van de kledingfabriek Hetman, een voormalig staatsbedrijf in Elblag. In het bedrijf dat kleding exporteert naar Nederland en Denemarken, heersen volgens Kozlowski negentiende-eeuwse toestanden. In december zette de eigenaar tien naaisters op straat die lid wilden worden van de vakbond Solidariteit, omdat de salarissen te laat werden uitbetaald. In januari leidde de vakbondsman een demonstratie van zo'n duizend vakbondsleden uit de hele regio naar de Hetman-fabriek om te protesteren tegen de schending van het arbeidsrecht.

Concrete resultaten heeft het protest niet opgeleverd. Kozlowski is furieus: ,,Dit hebben we nog nooit gezien. Die eigenaar overtreedt alle arbeidswetten. Hij wil niet met ons aan tafel gaan zitten. Die man denkt dat hij boven de wet staat en dat hij met geld alles kan kopen.''

Niet alleen in Elblag en omgeving is de macht van de Poolse vakbonden tanende. De bonden zijn nog altijd sterk in de voormalige staatsfabrieken. Maar hun machtsbasis krimpt naarmate de privatisering vordert. Privatiseren betekent vrijwel altijd het verhogen van de arbeidsproductiviteit (de productie per gewerkt manuur), oftewel ontslagen.

Het sociaal overleg wordt nog altijd gedomineerd door de twee grote vakbonden: Solidariteit en OPZZ. Maar de tijden dat de vakbonden almachtig waren zijn voorbij. De Poolse situatie is anders dan in andere landen, doordat het verzet tegen het communisme er de vorm van een vakbond aannam. De vorige regering werd gevormd door Solidariteit (AWS), de politieke incarnatie van de gelijknamige bond.

De grootste oppositiepartij, de postcommunistische SLD, leunde zwaar op de OPZZ, de vakbond die in het leven werd geroepen om het anticommunistische Solidariteit te beconcurreren. Het resultaat was een parlement dat werd gedomineerd door vakbondsmensen. Sinds de laatste verkiezingen ruim een jaar geleden, is de AWS van het toneel verdwenen en is de rol van de OPZZ binnen de nu regerende SLD aanzienlijk ingeperkt.

Maar de bonden vechten door. ,,Als Heineken voor mei geen investeerder vindt, komen we in actie'', zegt Kozlowski. Het is de vraag of hij de werknemers meekrijgt. Hoe minder effectief de bond is, hoe minder animo. ,,Ze hebben een onzinnige overeenkomst ondertekend'', weet een werkneemster van de brouwerij. ,,We zijn weer bedrogen. Een deel van de mensen zou tot september het volle salaris houden en nu is het opeens de helft.'' Ze gelooft evenmin dat Heineken een andere investeerder vindt. ,,Ze zeggen dat ze zoeken, maar er is niemand komen kijken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden