Wolfhart Pannenberg

Bijbels gezegd is hij 'een theoloog op de Areopagus'. Wolfhart Pannenberg (1928), emeritus-hoogleraar dogmatiek in München, behoort tot de generatie van invloedrijke na-oorlogse theologen, die in de jaren '60 en '70 in Duitsland een vernieuwing van de theologie inzetten: de traditie van de geloofsverantwoording. Samen met Jürgen Moltmann zorgde Pannenberg voor een wisseling van de wacht met de generatie van Karl Barth en Rudolf Bultmann.

Hoewel zijn naam niet iedereen bekend in oren zal klinken, heeft Pannenberg ook in Nederland invloed (gehad), niet alleen op calvinistische maar, opmerkelijk genoeg, ook op katholieke theologen. In het bijzonder Kuitert, maar ook Flesseman-van Leer, Vroom en Berkhof en aan roomse zijde Schillebeeckx, Schoonenberg en Logister zijn schatplichtig aan deze lutherse theoloog. Toch is de doorwerking van Pannenbergs theologie in Nederland niet groot geweest. Volgens dr. Martien Brinkman, die in 1979 bij Kuitert op deze Duitse theoloog promoveerde, had de als tegenstander van Barth beschouwde Pannenberg destijds het tij niet mee, met al die Barth-leerlingen van Miskotte en Noordmans.

Overigens reikt Pannenbergs invloed ver. Zijn studenten kwamen van overal: Japan, Korea, Zuid-Europa en vooral de VS. Hij is een graag geziene gast in Princeton, Chicago en Yale. Na Barth en Schillebeeckx is hij een van de meest gelezen en vertaalde theologen, ook in het Spaans en Italiaans voor katholieke lezers. Die brede belangstelling dankt Pannenberg volgens Brinkman aan de omvattendheid van zijn theologie. Het was een man van doelen, schema's en grote lijnen, van een alomvattend systeem. ,,Bovendien hangt er geen 'lutherse lucht' om zijn werk. Pannenberg werd geboren in Oost-Pruisen (nu Polen) en groeide niet-kerkelijk op. Als student omarmde hij pas na de oorlog het christendom. Van het lutheranisme heeft hij daardoor alleen overgenomen wat hij nodig had voor zijn theologie.''

De theologe dr. E. Flesseman-Van Leer schreef in 1962 en in 1977 in de Leeuwarder Courant en Trouw over Pannenberg, die volgens haar naam had gemaakt doordat hij op ,,oorspronkelijke en vaak gedurfde wijze tegemoet komt aan de behoefte van de westerse mens om het geloof ook verstandelijk aanvaardbaar te maken. Het geloof mag geen sprong in het duister zijn, maar moet gefundeerd worden in de menselijke rede.''

Deze verstandelijke benadering van het geloof sprak ook Brinkman zeer aan. ,,Je probeerde in de jaren '60 argumenten te vinden waarom je nog zo gek was in God te geloven.'' Pannenberg droeg daarvoor bruikbare bouwstenen aan. ,,De kern van Pannenbergs theologie is dat, indien God zo wezenlijk is voor de mens als theologen beweren, God ook met de meest centrale menselijke ervaringen te maken moet hebben. We moeten iets kunnen merken van God. Hij weigert de tweedeling te aanvaarden tussen de wereld van de menselijke ervaring en de wereld van het geloof. Daarom haalt hij de theologie uit haar isolement en brengt hij haar in gesprek met fundamentele vragen van de natuurwetenschappen, de sociale wetenschappen, de taal- en geschiedswetenschap. Hij legt als het ware een stevige antropologische vloer (Kuitert!) onder zijn theologie. Al ons spreken over God, stelt hij, al onze hypothesen over het mysterie, moeten te maken hebben met diep menselijke ervaringen.''

Omdat Godsgeloof voor hem niet losstaat van de ervaring, staat God evenmin los van de mensengeschiedenis. Brinkman: ,,Pannenbergs denken is verwant aan de procestheologie, die uitgaat van de gedachte van een 'wordende God'. Hij ziet de geschiedenis, de aardse werkelijkheid als een proces van op elkaar inwerkende geestelijke en fysieke krachten, dat toegroeit naar het koninkrijk van God. Binnen dit denkmodel ziet hij de opwekking van Jezus als een teken van God voor de wereld - een voorafschaduwing van wat komen gaat, van wat God uiteindelijk met de mensheid voorheeft.''

,,Historici of nieuwtestamentici die ontkennen dat Jezus waarlijk is opgestaan uit de dood, krijgen van Pannenberg het predikaat 'bevooroordeeld', aangezien zij uitgaan van het vergelijkbare (de analogie): iets wat nog nooit eerder gebeurd is, kan niet waar zijn. Pannenberg kritiseert deze analogie-methode. Hij zegt: 'Het fundamenteel nieuwe wordt door jullie historici afgewezen en daarom kunnen jullie nooit de historiciteit van de opstanding erkennen. Maar, het écht belangrijke in de geschiedenis ís juist het fundamenteel nieuwe en dat is tevens de beste ervaring van wat God betekenen kan. In de opstandingservaringen - Jezus' verschijningen na zijn dood - zag men zoiets fundamenteel nieuws. Historici sluiten echter hun ogen hiervoor, omdat ze te gefixeerd zijn op het algemeen menselijke.''

Kerkelijk gezien is Pannenberg zo'n beetje de tegenpool van Kuitert. Trekt de laatste zich steeds verder terug uit het kerkelijk leven, voor Pannenberg is de kerk juist van het grootste belang. Brinkman: ,,Als je spreekt over wat het geloof tot stand kan brengen - liefde, vergeving, solidariteit - dan moet er ook een plek zijn, vindt hij, waar je dat laat zien. Voor hem is dat de kerk: daar zou op enigerlei wijze de essentie van het Godsgeloof symbolisch zichtbaar moeten worden gemaakt. De eenheid der kerken ziet hij als belangrijke voorwaarde hiervoor, want verdeeldheid ondermijnt het Godsgeloof .''

In zijn strijd tegen de kerkelijke verdeeldheid is Pannenberg vele jaren actief geweest bij de afdeling geloof en kerkorde van de Wereldraad van Kerken (WvK). Nog in 1991 was hij een van de geestelijke vaders van de WvK-uitgave 'Het ene geloof', waarin een oecumenische uitleg wordt gegeven van de geloofsbelijdenis van Nicea (381). Hij koos bewust voor Nicea, om bij het formuleren van 'één belijdenis' ook de oosters-orthodoxe christenen binnenboord te houden. Ten behoeve van de eenheid der kerken moest bovendien het nodige oud zeer worden weggewerkt, zoals de leerstellige meningsverschillen uit het verleden (Rome contra de Reformatie). Pannenberg legde van lutherse zijde het fundament voor de - luthers-roomse - verklaring omtrent de rechtvaardigingsleer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden