Woede dreef Osborne tot de fles en de dood John Osborne 1929-1994

Van onze kunstredactie AMSTERDAM - Met zijn eerste stuk 'Look Back in Anger' vestigde John Osborne direct zijn naam als een belangrijk toneelschrijver. 'Omzien in wrok' ging in 1956 in première, in het Royal Court Theatre in Londen. Het publiek reageerde geschokt. De tirades en de scheldkanonnades van arbeiderszoon Jimmy Porter keerden zich namelijk ook tegen de toeschouwers, die nog niet gewend waren om door acteurs beschimpt te worden.

Rond John Osborne vormde zich in de jaren vijftig een groep Britse toneelschrijvers die protest aantekende tegen de benauwende burgerlijke conventies in het theater en de maatschappij. De groep werd 'Angry Young Men' genoemd, naar het toneelstuk van Osborne. Behalve Osborne zelf maakten Arnold Wesker (1932) en John Arden (1930) deel uit van de groep. Zij kozen voor een sociaal realisme, waarin personages uit de lagere sociale klassen een proces van bewustwording doormaakten.

Het gebruik van dialect anders dan voor kluchtige doeleinden, veroorzaakte een schok bij het theaterpubliek. Omdat de plaats van handeling vaak een keuken is of een andere ruimte waar de high society zich bij voorkeur niet ophoudt, sprak men ook wel van 'kitchen sink drama'. Harold Pinter, van dezelfde generatie (1930), werd vaak in één adem met de 'kitchen sink dramatists' genoemd, omdat hij ook de gewone volkstaal gebruikte, maar Pinter wilde er niets mee te maken hebben. Hij onderscheidde zich scherp van Osborne en consorten, juist door de verwerping van sociaal realisme in zijn stukken.

Andere bekende stukken van Osborne zijn 'The Entertainer' (1957) en 'Luther' (1961). Het sociaal realisme van de Angry Young Men viel samen met het vernieuwend drama in Frankrijk, het absurdisme, terwijl het diametraal tegenovergestelde bewegingen waren. In de bekende polemiek in 1958 tussen de toneelcriticus Kenneth Tynan en de toneelschrijver Eugène Ionesco in de 'Observer', noemde de eerste het werk van Ionesco verstrooiing van het tweede plan, en brak hij een lans voor het realisme van onder anderen Osborne als 'de grote weg' die het theater had te gaan. Maar vijfendertig jaar later lijkt het er toch op dat Ionesco belangrijker voor de theatergeschiedenis is geweest dan Osborne.

De Angry Young Men organiseerden zich nooit als groep. Tot de stroming worden ook schrijvers als Kingsley Amis, Doris Lessing en Alan Sillitoe gerekend. Het aanvankelijke elan van de beweging nam in de jaren zeventig af. Ook Osborne haalde volgens velen nooit meer het niveau van zijn eerste toneelstuk. In 1964 kreeg hij nog wel een Oscar voor zijn filmscript 'Tom Jones'. Maar in de theaterwereld had hij zich gaandeweg onmogelijk gemaakt. Geteisterd door tegenslagen in zijn privé-leven, raakte de verbitterde Osborne steeds meer in de vergetelheid. Zijn autobiografische stukken 'Een betere persoon' (1981) en 'Bijna een gentleman' (1991) zorgden voor een kortstondige comeback van de invloedrijke schrijver, maar de faam van de jaren vijftig werd nimmermeer gehaald.

Behalve door zijn toneelstukken was Osborne ook bekend wegens zijn ruige leefgewoonten. Hij trouwde vijf maal en dronk zo veel dat zijn tijdgenoten zich ooit afvroegen of Osborne de vijftig wel zou halen. Ondanks zijn suikerziekte is hem dat wel gelukt. Hij is vijfenzestig geworden. De schrijver overleed op kerstavond na een ziekbed van een week in het ziekenhuis van zijn woonplaats Shropshire. Volgens een woordvoerder van het ziekenhuis is Osborne aan een harstilstand bezweken. Gordon Dockerson, de literaire agent van de toneelschrijver, zei tegen de Daily Mail dat zijn dood tamelijk onverwacht is gekomen: “Pas in het ziekenhuis bleek Osborne er veel ernstiger aan toe te zijn.”

Van woede had Osborne zijn levenswerk gemaakt. In 1961 zorgde hij voor een gedenkwaardige rel met een brief aan een dagblad: “Damn you, England. In oprechte en uiterste haat (. . .) Je bent nu aan het wegrotten en zal vrij snel verdwijnen (. . .) onaantastbaar, hardleers en onneembaar.”

John Osborne won in 1963 de Academy Award voor zijn scenario 'Tom Jones'' en het jaar daarop de Broadway Tony Award voor 'Luther'.

De toneelstukken van Osborne werden ook verfilmd. Richard Burton speelde de rol van Jimmy Porter in 'Look Back in Anger' en Laurence Olivier glorieerde als de mislukte music hall-entertainer in Osborne's 'The Entertainer'.

In 1993 probeerde Osborne zijn Jimmy Porter nieuw leven in te blazen met 'Deja Vu'. Hij plaatste de arbeiderszoon in een wat comfortabeler middenklasse milieu en de eens zo rancuneuze hoofdpersoon klonk nu eerder meelijwekkend. 'Deja Vu' kreeg gemengde kritieken en liep niet erg lang.

Osborne's woede beperkte zich overigens niet tot zijn werk en Engeland, hij ging ook tekeer tegen zijn vier voormalige echtgenotes. De zelfmoord van de vierde, Jill Bennet, omschreef hij in 1990 als “de banale pose van een oververhitte huisvrouw.” In 1992 gaf Osborne in een interview met dagblad de Evening Standard toe dat hij zijn dochter Nolan van zijn derde vrouw Penelope Gilliatt uit het oog verloren had. “Ik vond haar gewoon niet zo leuk.”

Osborne trouwde in 1951 met Pamela Lane. Hij scheidde van haar in 1957 en trad vervolgens in het huwelijk met Mary Ure, de vertolkster van de vrouwelijke hoofdrol in 'Look Back in Anger'. Van haar scheidde hij in 1963, om achtereenvolgens in de echt te treden met Penelope Gilliatt (tot 1968) en Jill Bennet (tot 1977). Zijn huwelijk met Helen Dawson duurde van 1978 tot aan zijn dood.

In een recente dagboekcolumn in het tijdschrift The Spectator, mopperde Osborne over het feit dat hij op 12 december vijfenzestig was geworden. “Ik word achtervolgd door gedachten aan dingen die ik waarschijnlijk nooit meer zal doen en ik had gehoopt dat een of andere vrijgevige geest me een voorschot op de woordspelingen van de Angry Old Men zou geven. Maar het heeft niet zo mogen zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden